DY SHTETE FETARE NË TROJET SHQIPTARE? DY PROJEKTE DHE SHUMË PYETJE PA PËRGJIGJE!

Baki Shala 

 

Një emër amerikan, dy ide për krijimin e entiteteve sovrane fetare në Ballkan dhe një temë që meriton vëmendjen e institucioneve shqiptare.

Bëhet fjalë për Christopher Hyland, një sipërmarrës dhe investitor amerikan nga Nju Jorku, i cili në raportimet mediatike të vitit 2026 prezantohet si ish-këshilltar i presidentit amerikan Bill Clinton, i angazhuar ndër vite edhe në çështjen e pavarësisë së Kosovës dhe në procese të tjera ndërkombëtare.

Sot emri i tij lidhet me projektin e krijimit të një shteti sovran të Urdhrit Bektashi në Tiranë, ndërsa dokumente të arkivuara të biografisë së tij zbulojnë edhe një angazhim të mëhershëm për një ide tjetër: krijimin e një shteti sovran të Kishës Ortodokse brenda Kosovës.

SHTETI BEKTASHI NË SHQIPËRI

Në shtator të vitit 2024, kryeministri Edi Rama bëri publik propozimin për krijimin e një shteti sovran të Urdhrit Bektashi në Tiranë, në një sipërfaqe prej rreth 11 hektarësh, sipas një modeli të krahasuar me Vatikanin.

Projekti parashikon një administratë dhe organizim të veçantë për komunitetin bektashi.

Christopher Hyland është angazhuar në promovimin ndërkombëtar të kësaj nisme. Në raportimin e gazetës holandeze NRC, të publikuar në gusht 2026, ai prezantohet si i dërguar i posaçëm i projektit dhe shprehet se po punon për realizimin e tij.

Sipas deklarimeve të tij, këtë angazhim po e bën pa pagesë dhe pa interesa biznesi.

Megjithatë, një projekt i tillë ngre pyetje serioze juridike, kushtetuese dhe politike. Një studim akademik i botuar në shtator 2026 në Georgetown Journal of International Affairs shqyrton pikërisht pengesat kushtetuese dhe pasojat ndërkombëtare të kësaj nisme.

SHTETI ORTODOKS BRENDA KOSOVËS

Por këtu çështja bëhet edhe më interesante.

Në një biografi të Christopher Hylandit, të ruajtur në arkivin e faqes së kompanisë së tij, gjendet një përshkrim ku thuhet se ai ka përkrahur krijimin e një:

“Sovereign Orthodox Church State within Kosovo”.

Në shqip: një shtet sovran të Kishës Ortodokse brenda Kosovës.

Kjo nuk është një ide e publikuar vetëm tani. Gjurmët e këtij formulimi gjenden në arkivin e faqes së tij së paku që nga viti 2001.

Çështjen e bëri publike edhe Enver Bytyçi, në një shkrim të botuar më 26 gusht 2026 në Gazeta Shqiptare, duke iu referuar një komunikimi me Mark Crawfordin, ish-kryetar i Dhomës Amerikane të Tregtisë në Shqipëri.

Sipas intervistës së publikuar nga Ruben Avxhiu në vitin 2020, Hyland dhe Rugova kanë diskutuar edhe për statusin e kishave dhe manastireve ortodokse serbe në Kosovë.
Hyland kishte propozuar një formë autonomie të veçantë për këto objekte fetare, duke përmendur si shembuj Vatikanin dhe Malin Athos në Greqi.
Sipas rrëfimit të tij, Rugova kishte treguar gatishmëri për të diskutuar një zgjidhje të tillë.
Megjithatë, Hyland thotë se nuk arriti të siguronte miratimin e ekipit të fushatës së Clintonit për propozimin e tij.

Hyland u takua edhe me Kryeministrin Kurti

Takimi i parë zyrtar, 30 maj 2022
Zyra e Kryeministrit të Kosovës konfirmoi se Kurti e priti Hylandin në Prishtinë.

Kjo është edhe më domethënëse, sepse Hyland u prit përsëri nga Kurti, këtë herë në një takim të përshkruar si miqësor.
Sipas njoftimit të Kryeministrisë, diskutuan për:
Zhvillimet politike në Kosovë.

Po çfarë lidhje ka Kurti me idenë e autonomisë ortodokse?

Këtu duhet të kemi parasysh edhe një zhvillim tjetër.
Në kuadër të propozimit franko-gjerman të vitit 2023, u përfshi formalizimi i statusit të Kishës Ortodokse Serbe në Kosovë.
Kurti e ka shpjeguar publikisht se kjo nënkupton njohjen e saj si subjekt juridik fetar në legjislacionin e Kosovës, jo krijimin e një shteti të veçantë apo dhënien e sovranitetit territorial. 
Pra, këtu kemi dy çështje të ndryshme:
Formalizimi i statusit juridik të Kishës Ortodokse Serbe.
Ideja historike e Hylandit për një shtet sovran ortodoks brenda Kosovës.

PYETJET QË DUHET TË SHTROHEN

Nuk është çështja këtu të vihet në dyshim e drejta e bektashinjve, ortodoksëve apo e cilitdo komunitet tjetër për të ushtruar besimin e vet.

Liria fetare është e drejtë themelore dhe duhet mbrojtur pa asnjë dallim.

Por duhet të bëhet një dallim i qartë ndërmjet lirisë fetare, autonomisë së institucioneve fetare dhe krijimit të entiteteve me pretendime sovrane mbi territorin e një shteti.

Prandaj, disa pyetje kërkojnë përgjigje:

Kush e ka autorizuar Christopher Hylandin të përfaqësojë këto iniciativa?

Kush qëndron prapa financimit dhe angazhimit të tij ndërkombëtar?

A ka pasur apo ka ndonjë mbështetje institucionale për idenë e shtetit ortodoks brenda Kosovës?

A janë informuar institucionet e Shqipërisë dhe Kosovës për këto iniciativa?

Dhe mbi të gjitha, çfarë dokumentesh konkrete ekzistojnë për secilin prej këtyre projekteve?

SOVRANITETI NUK ËSHTË ÇËSHTJE FEJE

Shqipëria dhe Kosova janë shtete me histori, sakrifica dhe identitet kombëtar të veçantë. Ato duhet të jenë shtëpi e përbashkët për të gjithë qytetarët, pavarësisht përkatësisë fetare.

Asnjë komunitet fetar nuk duhet të diskriminohet, por asnjë projekt fetar nuk duhet të trajtohet si çështje e zakonshme kur prek sovranitetin dhe rendin kushtetues të shtetit.

Nëse një ide e tillë ekziston, ajo duhet të shqyrtohet hapur, me dokumente dhe me transparencë institucionale.

Nuk duhet të akuzojmë pa prova, por as nuk duhet të heshtim përballë çështjeve që mund të kenë pasoja për të ardhmen tonë.

Liria e besimit duhet të jetë e pakufizuar brenda ligjit, por sovraniteti i shtetit nuk mund të bëhet objekt pazari në emër të fesë!

Burimet dhe referencat:

1. NRC (Holandë), 25 gusht 2026: Reportazhi për Christopher Hyland dhe angazhimin e tij në projektin Bektashi, i ripublikuar nga Vox News.
2. Gazeta Shqiptare, 26 gusht 2026: Enver Bytyçi, “Zbulohet plani: Jo vetëm shtet bektashi në Shqipëri, por edhe shtet të fesë ortodokse serbe në Kosovë!”
3. Arkivi i biografisë së Christopher Hylandit: Dokumentacioni historik ku përmendet ideja e krijimit të një shteti sovran të Kishës Ortodokse brenda Kosovës.
4. Valon Asani, dosje hulumtuese, përditësuar më 24 tetor 2026: Christopher Hyland, Albania, Kosovo and the Bektashi proposal.
5. Georgetown Journal of International Affairs, 15 shtator 2026: Studimi akademik mbi implikimet juridike dhe politike të propozimit për shtetin Bektashi.
6. Reuters, 25 janar 2025: Raportimi mbi propozimin për enklavën Bektashi në Tiranë./fb

NDANI KËTË POSTIM

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Mund tju interesojne