Osman Softić
Pas një lufte mbrojtëse që filloi më 28 shkurt 2026, Republika Islamike e Iranit jo vetëm që zmbrapsi agresionin e paligjshëm të Izraelit dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës, por doli nga konflikti si një fitues i qartë moral dhe strategjik. Edhe pse pësoi humbje serioze njerëzore dhe shkatërrime të mëdha materiale, Irani mposhti dy ushtri teknologjikisht më superiore (një superfuqi globale dhe një hegjemon rajonal në tentativë), të dyja shtete të armatosura me armë bërthamore. Irani dëshmoi se ishte shumë më elastik nga sa pritej. Kur SHBA-ja iu bashkua Izraelit në luftën më të fundit kundër Iranit, shumica e analistëve parashikuan gabimisht se Teherani do të kapitulloi në dy javët e para të luftës. Intensiteti i agresionit amerikan dhe izraelit ishte shumë më i madh se çdo luftë e mëparshme në rajon në dekadat e fundit.
Irani u bombardua pamëshirshëm me të gjithë forcën e fuqisë ajrore dhe raketore amerikane e izraelite. Sulmet e precizionit dhe vrasjet e synuara, të ndjekura nga bombardimet joproporcionale mbi objektivat civile, vranë brutalisht anëtarë kyç të udhëheqjes politike dhe ushtarake të Iranit, përfshirë Udhëheqësin Suprem (kreun e shtetit) Ajatollahun Sayyed Ali Hosseini Khamenei dhe anëtarë të familjes së tij. Aftësitë luftarake ajrore dhe detare të Iranit, kryesisht inferiore ndaj atyre të Shteteve të Bashkuara pasi nuk u menduan kurrë për një luftë konvencionale me Pentagonin, u shkatërruan kryesisht në ditët e para të luftës. Forcat Ajrore Izraelite shënjestruan flotën iraniane të Detit Kaspik dhe shkatërruan disa anije iraniane mjaft të avancuara në Bandar Anzali, porti verior i Iranit me rëndësi strategjike në Detin Kaspik.
Masakra e Minabit
Një numër i madh radarësh, lëshuesish raketash dhe sistemesh të mbrojtjes ajrore u shkatërruan ose u dëmtuan. Kasta më e lartë shtetërore dhe ushtarake e Iranit ose u deklimua ose u çorganizua ndjeshëm. Objektet bërthamore dhe fabrikat e raketave e dronëve u shënjestruan me bomba shpuese bunkerësh (bunker-buster). U raportua se u goditën mbi 15,000 objektiva në Iran. Megjithatë, shumica e këtyre objektivave ishin civile. Shkolla, spitale, universitete, fabrika farmaceutike, muze, xhami, kisha, sinagoga, rrugë dhe ura, depo nafte, impiante të desalinimit të ujit etj., u shënjestruan dhe u shkatërruan në ditët e para të agresionit.
Raketat amerikane Tomahawk vranë qëllimisht 168 vajza të vogla dhe dhjetëra mësuese të tyre në qytetin e Minabit, në atë që u quajt një sulm “double-tap” (goditje e dyfishtë e njëpasnjëshme), kur shënjestruan shkollën fillore të vajzave “Shajarah Tayyiba”. Ky sulm dukej se ishte i motivuar nga një hakmarrje e pastër dhe mbartte një dimension eskatologjik të nxitur nga urrejtja ndaj Islamit, gjë që është bërë një modus operandi i rrënjosur thellë në mendësinë e echeloneve të reja të ekstremistëve fetarë që pozojnë si zyrtarë të Pentagonit.
Pavarësisht egërsisë së sulmeve, Irani u përgjigj shpejt dhe në mënyrë vendimtare duke zëvendësuar udhëheqjen e tij. Ai përdori aftësitë e tij ushtarake për të goditur ashpër objektivat amerikanë dhe izraelitë me tufa dronësh dhe raketa balistike e hipersonike. Irani u përball me një kërcënim ekzistencial dhe vuri në jetë doktrinën e tij ushtarake asimetrike të njohur si “Mbrojtja Mozaik”. Fillimisht, dukej pothuajse e rrezikshme të mendohej se Irani mund të shmangte kapitullimin. Të rrallë ishin analistët që besonin se Irani do të mbijetonte politikisht dhe do të forconte pozicionin e tij deri në pikën e fitimit të një avantazhi në bilancin e fuqisë me Shtetet e Bashkuara dhe Izraelin Sionist. Por kjo është saktësisht ajo që ndodhi.
Lufta Asimetrike
Në një luftë asimetrike ku Irani, si një aktor më i dobët, përballej me kundërshtarë teknologjikisht superiorë, ai kishte një mision të pamundur, sepse për të mbijetuar duhej që — siç argumentojnë ekspertët me përvojë ushtarake — të përmbyste “bilancin e vulnerabilitetit” për të shmangur disfatën. Irani arriti të ruante aftësitë e tij kritike ushtarake duke i fshehur ato nëntokë dhe shfrytëzoi me shkëlqim pikat e dobëta të kundërshtarëve të tij. Kjo logjikë ka qenë shtylla kurrizore e doktrinës strategjike ushtarake iraniane prej dekadash. Doktrina theksonte rëndësinë e shfrytëzimit të thembrës së Akilit (vulnerabiliteteve dhe dobësive) të kundërshtarëve të tij, duke minimizuar të vetat. Këto janë elementet kryesore të doktrinës iraniane të luftës asimetrike. Ndërsa qëndrimi i deritanishëm parandalues i Iranit dështoi qartazi të parandalonte agresionin amerikan dhe izraelit, Irani përgjatë katër muajve të fundit ia doli të përmbyste bilancin e fuqisë ushtarake. Ai u shkaktoi kosto serioze ekonomike dhe strategjike armiqve të tij. Ai përshkallëzoi sulmet mbrojtëse dhe shfrytëzoi pikat e dobëta të armiqve të vet.
Kjo u arrit falë kësaj doktrine të luftës asimetrike, të cilën disa e quajnë “Mbrojtja Mozaik”. Është gjerësisht e pranuar se arkitekti i doktrinës Mozaik ishte Mohammad Ali Jafari, ish-komandant i Trupave të Gardës Revolucionare Islamike (IRGC). Doktrina parashikonte që secila prej 31 provincave rajonale iraniane të funksiononte si një njësi e pavarur me arsenalin, furnizimet, strukturën e komandës e kontrollit dhe urdhrat e saj sekretë, të shkruar shumë kohë përpara se të fillonte konflikti. Kjo strategji mjeshtërore e mbrojtjes ushtarake tregon se si komandantët e IRGC-së menduan dekada përpara për të gjetur thembrën e Akilit të armiqve të tyre në një luftim asimetrik.
Ajo bazohej në studimin disadekadash të Luftës Iran-Irak dhe të pushtimit të Irakut nga SHBA-ja, si dhe në arsyet pse ky i fundit ishte fillimisht i suksesshëm në rrëzimin e qeverisë së Sadamit. Jafari e studioi këtë për shumë vite në qendrën e tij strategjike dhe doli në përfundimin se, që mbrojtja të ishte efektive, Irani duhej të shmangte strukturat e piramidale të komandës dhe kontrollit të centralizuar, në rast se udhëheqja e lartë e Iranit do të eliminohej. Doktrina ushtarake asimetrike Mozaik i mundësoi Iranit jo vetëm të mbrohej dhe të mbijetonte, por edhe t’i detyronte armiqtë e tij të kërkonin paqe pa arritur asnjë nga golat e tyre të luftës.
Ishte e qartë që pas muajit të parë të luftimeve se SHBA-ja dhe Izraeli nuk mund ta mposhtnin Iranin dhe ta detyronhin të kapitulloi. Rendi kushtetues iranian nuk u përmbys dhe pjesa më e madhe e arsenalit të Iranit me raketa balistike dhe dronë u ruajt ose u ripërtëri shpejt. Operacioni special amerikan për të nxjerrë fshehurazi uraniumin e pasuruar nga objektet bërthamore të Isfahanit, i maskuar si një operacion shpëtimi pilotësh, pësoi një humbje poshtëruese nga Irani. Irani ishte i përgatitur të merrte goditje të mëdha, por ruajti aftësinë për t’u hakmarrë me një fuqi shkatërruese dhe të saktë përmes qindra sulmeve me raketa dhe dronë mbi Izraelin dhe bazat ushtarake të SHBA-së të shpërndara në të gjitha vendet arabe të Gjirit.
Irani gjithashtu, në një masë të kufizuar dhe proporcionale, dëmtoi disa infrastrukturë energjetike dhe teknologjike të lidhura me makinerinë e luftës të SHBA-së. Këto sulme ishin proporcionale, të kalibruara, të matura dhe të përmbajtura, por shumë efektive. SHBA-ja dështoi të mbronte aleatët e saj rajonalë arabë (shtetet klientë), dhe reputacioni i tyre si “ishuj stabiliteti” në rajonin e trazuar u vu në pikëpyetje. Përgjigjja legjitime dhe e fuqishme ushtarake e Iranit sinjalizoi qartë se në këtë konflikt rajonal, mbështetja e SHBA-së për regjimet kliente arabe jo vetëm që mungonte, por rezultoi të ishte një shpatë Damokleu dhe një magnet për sulmet hakmarrëse iraniane.
Ngushtica e Hormuzit
Në fund të fundit, Irani bëri një lëvizje strategjike duke vendosur kontroll të plotë mbi Ngushticën e Hormuzit. Në këtë mënyrë, Irani dëshmoi se mund të priste arteriet kryesore të ekonomisë globale duke reduktuar ose pezulluar përkohësisht furnizimin me naftë, gaz, alumin, helium, plehra kimikë, petrokemikale dhe ushqim, duke i detyruar kështu agresorët të vendosnin një kundër-bllokadë jashtë Hormuzit dhe përfundimisht të ndalonin luftën. Irani ishte i aftë të shënjestronte në mënyrë asimetrike rrugët globale të furnizimit me energji dhe ushqim, gjë që, nëse do të zgjaste më shumë, do të shkaktonte kolapsin e ekonomisë amerikane dhe asaj botërore. Irani përdori me mjeshtëri gjeografinë e tij në avantazhin e vet. Pikërisht përmes shembullit iranian bota pa pasojat reale të tezës së Robert Kaplanit të shtjelluar në librin e tij të njohur me titull: “Hakmarrja e Gjeografisë: Çfarë na tregon harta për konfliktet e ardhshme dhe betejat kundër fatit”, botuar për herë të parë nga Random House në vitin 2012.
Sigurisht që planifikuesit strategjikë të SHBA-së do ta kishin parashikuar dhe do të ishin përgatitur prej kohësh për këtë mundësi. Irani ushtroi kapacitetin e tij ushtarak dhe vullnetin politik për të vendosur kontroll mbi Hormuzin si hapësirë të tij sovrane. Disa analistë e panë këtë si një mjet figurativ, por më të fuqishëm se çdo armë bërthamore. Kontrolli sovran i Ngushticës së Hormuzit (në vend të bllokadës së plotë për të cilën akuzohet Irani) ka rezultuar të jetë një lëvizje triumfuese për strategët ushtarakë në Teheran. Për më tepër, Irani, duke sulmuar Izraelin dhe bazat ushtarake amerikane në rajon, detyroi Izraelin, Shtetet e Bashkuara dhe shtetet e tyre aleate të Gjirit Arab të përdornin sasi të mëdha armësh të shtrenjta dhe jo lehtësisht të zëvendësueshme të mbrojtjes kundër-raketore — një tjetër formë e doktrinës ushtarake asimetrike.
Irani aplikoi taktikat e përshkallëzimit ushtarak horizontal, duke kërcënuar se do të rriste më tej kostot ekonomike për armiqtë e tij. Për shembull, duke kërcënuar se do të zgjeronte bllokadën në Bab al-Mandab në hyrje të Detit të Kuq, si dhe duke shpallur doktrinën e njësimit të fronteve, duke vënë në lëvizje aleatët e tij rajonalë të njohur si “Aksi i Rezistencës” (aleatët iranianë në Liban, Irak dhe Jemen), Irani e bëri të qartë se nëse infrastruktura dhe objektet e tij energjetike do të shënjestroheshin, ai do të hakmerrej më tej duke zgjeruar operacionet ushtarake për të përfshirë objektiva të tjerë izraelitë dhe të Gjirit, kabllot e komunikimit nënujor në Ngushticën e Hormuzit dhe infrastrukturën civile e të transportit të lidhur me ushtrinë në rajon dhe në Izrael.
Kompleksi Ushtarak-Industrial
Edhe pse SHBA-ja dhe Izraeli kanë goditur një numër të madh objektivash ushtarake, por kryesisht civile dhe infrastrukturore në Iran, duke vrarë më shumë se 4,000 njerëz, përfshirë gra dhe fëmijë, dhe duke shkatërruar mijëra ndërtesa banimi, duke e bërë jetën jashtëzakonisht të vështirë për iranianët dhe libanezët e thjeshtë, sulmet e tyre të paligjshme kryesisht pasuruan korporatat private të kompleksit ushtarak-industrial të SHBA-së në vlerat e dhjetëra miliarda dollarëve. Sekretari amerikan i Luftës, Pete Hegseth, kërkoi nga Kongresi i SHBA-së të miratonte 80 miliardë dollarë për kostot e luftës dhe shpenzimet e lidhura me to deri më tani, ndërsa kërkoi 1.5 trilionë dollarë për buxhetin e Pentagonit të vitit të ardhshëm (një rritje prej 50 për qind). Ky fakt tregon qartë synimet e ardhshme të SHBA-së, të cilat paralajmërojnë luftëra të reja amerikane në të ardhmen. Lufta e Tretë e Gjirit, siç e quajnë disa, sigurisht që i bëri taksapaguesit amerikanë më të varfër.
Ndërsa Irani pengoi SHBA-në dhe Izraelin të arrinin qëllimet e tyre të deklaruara ushtarake dhe strategjike dhe i detyroi ata të zmbrapseshin, është e vetëkuptueshme se Teherani mbetet në disavantazh ushtarak dhe ekonomik dhe është i cenuar nga sulmet e ardhshme amerikane dhe izraelite. Megjithatë, Irani ka avantazhin në domenin diplomatik dhe strategjik, të paktën për momentin. Irani ka detyruar administratën Trump të kërkojë një rrugëdalje ose një strategji exit-i nga një luftë që ishte jo vetëm e paligjshme, por edhe e panevojshme. Pavarësisht rënies dakord për një Memorandum Mirëkuptimi (MoU) me 14 pika të nënshkruar virtualisht nga Donald Trump dhe Masoud Pezeshkian më 17 qershor 2026, i cili, melles dëshirës, duhet të sigurojë një kornizë për negociatat e ardhshme të paqes në 60 ditët e ardhshme, Irani këmbëngul në ruajtjen e së drejtës sovrane dhe aftësisë për të mbyllur Ngushticën e Hormuzit dhe për të ndërmarrë çdo veprim mbrojtës kundër vendeve kritike ushtarake në të gjithë rajonin nëse amerikanët ose Izraeli shkelin një marrëveshje armëpushimi që mbetet për t’u negociuar dhe që duhet të çojë në një paqe të qëndrueshme.
Aksi i Rezistencës
Për më tepër, Irani ka rritur influencën e tij rajonale duke këmbëngulur që edhe Libani të përfshihet në marrëveshjen e paqes. Izraelitët e kundërshtojnë me forcë këtë dhe kanë kërcënuar se do të minojnë negociatat e paqes. Irani kërkon që Izraeli të tërhiqet nga Libani i Jugut që të rifillojë çdo bisedim domethënës. Irani e bindi Trumpin të përfshinte Aksin e Rezistencës në ekuacionin e paqes, veçanërisht lëvizjen e Rezistencës Libaneze, Hezbollahun, dhe Huthit e Jemenit (Ansarullah) si leva kryesore të qëndrimit të tij parandalues. Doktrina e unitetit të të gjitha fronteve nënkupton se çdo sulm izraelit ose amerikan ndaj ndonjë anëtari të Aksit (aleatëve rajonalë të Iranit) rrezikon një përgjigje të koordinuar nga anëtarët e tjerë të Aksit.
Teherani do të testojë pozicionin e tij të avantazhit strategjik për të përmirësuar dhe koordinuar përpjekjet për të parandaluar kërcënimet e reja ushtarake. Kjo konfirmon se qëllimi strategjik i Iranit nuk ishte vetëm të mbijetonte nga sulmi siç ishte planifikuar fillimisht, por të ruante pozicionin e tij strategjik duke forcuar njëkohësisht fuqinë e tij, siç është dokumentuar dhe shpjeguar qartë nga Robert Pape, një nga shkencëtarët më të vlerësuar ushtarakë dhe të marrëdhënieve ndërkombëtare në SHBA, me bazë në Universitetin e Çikagos.
Profesor Pape modeloi skenarët e luftës SHBA-Iran për shumë dekada dhe nuk ngurroi ta shpallte Iranin një fitues të qartë strategjik në këtë luftë. Izraeli nuk ka përmbushur asnjë nga objektivat e tij, dhe SHBA-ja është tërhequr nga lufta pasi arriti disa nga objektivat e saj (vrasjet e shtresave të para të udhëheqjes iraniane, degradimi i arsenalit të tij ushtarak dhe shkatërrimi i infrastrukturës). Uashingtoni, të paktën për momentin, për shkak të zgjedhjeve të ardhshme të mesmandatit për Kongresin dhe për të mos minuar mbështetjen e bazës së tij elektorale, duket se nuk dëshiron të ndërmarrë rreziqe të mëtejshme dhe të paguajë një çmim edhe më të lartë për të arritur disa qëllime maksimaliste që Izraeli u përpoq t’i impononte Uashingtonit si prioritete të përbashkëta.
Memorandumi i Mirëkuptimit
Pavarësisht kapacitetit të tij shkatërrues, mendësisë joracionale të udhëheqjes së tij dhe vullnetit për të goditur fqinjët e tij më të dobët, “për të vrarë rrugën e tij drejt paqes dhe sigurisë”, siç e përshkroi bukur së fundmi zëvendëspresidenti i SHBA-së, JD Vance, Izraeli është humbësi më i madh i Luftës së Tretë të Gjirit. Ky mendim pranohet dhe ndahet gjithashtu nga lideri i opozitës izraelite Yair Lapid dhe shumica e mediave izraelite, të cilat tallën Trumpin dhe kushtet e Memorandumit të Mirëkuptimit (MoU) që ai nënshkroi me Iranin. Lideri izraelit Netanyahu është i poshtëruar pasi asnjë nga pesë objektivat e Izraelit nuk është arritur. Këto objektiva janë: shkatërrimi i programeve të dronëve dhe raketave të Iranit, denuklearizimi i Iranit, përmbysja e Republikës Islamike, mposhtja e Aksit të Rezistencës dhe balkanizimi apo fragmentimi i Iranit.
Irani shfrytëzoi me mjeshtëri kapacitetet ushtarake, strategjike, politike dhe diplomatike jo vetëm për t’i mbijetuar agresionit amerikan-izraelit, por edhe për të rritur fuqinë dhe influencën e tij ndaj tyre. Kjo është pa dyshim një fitore triumfuese për Iranin, duke pasur parasysh se sa njerëz prisnin që Irani të ndiqte fatin e Irakut, Libisë dhe Sirisë. Edhe pse Irani nuk e shkatërroi Izraelin — gjë që shumë mbështetës jorealistë iranianë e konsideronin si masë të suksesit — Irani i shkaktoi dëme të paprecedentë armiqve të tij.
Aftësitë e frikshme, ndonëse asimetrike, mbrojtëse të Iranit dhe strategjitë e tij të shkëlqyera ushtarake, siç u dëshmua nga përdorimi efektiv i doktrinës Mozaik, dhe aftësitë e tij raketore e të dronëve, të kombinuara me përdorimin e gjeografisë si avantazh, e bënë atë një fuqi rajonale që duhet marrë parasysh. Memorandumi i Mirëkuptimit ka nisur një fazë të re të procesit të negociatave për programin bërthamor të Iranit dhe ka shumë gjasa që Irani të mbajë të drejtën e tij sovrane për një nivel të caktuar të pasurimit të uraniumit, ndërsa aftësitë e raketave e dronëve dhe mbështetja e aleatëve të tij rajonalë është diçka që nuk është e negociueshme për Iranin, përveç nëse Izraeli ndryshon qëndrimin e tij ushtarak hegjemonik rajonal ndaj Palestinës dhe fqinjëve të tij arabë.
Hakmarrja e Gjeografisë
Nëse negociatat vijojnë pa pengesa dhe nëse Izraeli nuk i minon ato, Irani do të heqë bllokadën nga ana e tij e Hormuzit dhe do të zhbllokojë asetet e tij të ngrira në vlerën e 24 miliardë dollarëve, ndërsa SHBA-ja do të bëjë presion mbi aleatët e saj arabë në Gji që të derdhin 300 miliardë dollarë investime në vend të fondeve të rindërtimit për Iranin, i cili sipas burimeve iraniane vlerësohet të jetë të paktën 270 miliardë dollarë. SHBA-ja do të heqë bllokadën dhe do të lejojë Iranin të shesë naftën e tij pa u penguar nga sanksionet, të cilat do të hiqen. SHBA-ja do të jetë e detyruar të tërheqë forcat e saj ushtarake që rrethojnë Iranin dhe garancitë e sanksionuara në rezolutën e Këshillit të Sigurimit të OKB-së do të duhet t’i jepen Iranit se ai nuk do të sulmohet më.
Koha do të tregojë nëse MoU do të zbatohet, dhe nëse ai ka sukses, Irani mund të dalë si një fuqi e frikshme ekonomike dhe ushtarake në Azinë Perëndimore. Nënse Izraeli dhe lobi i tij në Uashington nuk e nxjerrin nga shinat procesin e negociatave, bota do të jetë dëshmitare e një arkitekture të re strategjike në Gji dhe në Azinë Perëndimore më gjerësisht, e paparë në shekullin e fundit. Robert Kaplan do të thoshte se kjo vjen kryesisht për shkak të hakmarrjes së gjeografisë, të cilën iranianët e luajtën me mjeshtëri kundër kundërshtarëve të tyre kryesorë.
Osman Softić është publicist, analist gjeopolitik dhe teolog. Ai hulumton marrëdhëniet ndërkombëtare, Lindjen e Mesme dhe lëvizjet islame. Ai është bashkëpunëtor kërkimor në Frontin e Rilindjes Islame (IRF) në Kuala Lumpur. U diplomua në Fakultetin e Shkencave Islame në Sarajevë dhe mori gradën Master në marrëdhënie ndërkombëtare nga Universiteti UNSW në Australi. Është autor i librit “Gjeopolitika e Botës Myslimane në Erën e Islamofobisë”. Ka botuar një numër esesh në revista akademike dhe punime të shumta, komente e analiza në fushën e gjeopolitikës dhe marrëdhënieve ndërkombëtare në gjuhën boshnjake dhe angleze./irfront.org
