Mohd Azmi Abdul Hamid
Tensioni në rritje midis Shteteve të Bashkuara dhe Republikës Islamike të Iranit ngre shqetësime serioze globale, jo vetëm për shkak të rrezikut të një përballjeje ushtarake, por edhe për shkak të narrativave politike që përdoren për të justifikuar përshkallëzimin.
Në qendër të këtij tensioni qëndron çështja e programit të pasurimit të uraniumit të Iranit, të cilin Uashingtoni e paraqet vazhdimisht si dëshmi të pretendimeve për ambicie bërthamore ushtarake. Megjithatë, diskursi ndërkombëtar rreth kësaj çështjeje nxjerr në pah mospërputhje të thella gjeopolitike që nuk mund të injorohen.
Aktivitetet e pasurimit të uraniumit nga Irani ekzistojnë brenda një kornize të rregulluar nga marrëveshje ndërkombëtare dhe mekanizma monitorimi. Irani mbetet nënshkrues i Traktatit për Mospërhapjen e Armëve Bërthamore (NPT), i cili lejon pasurimin për qëllime paqësore civile nën masa mbrojtëse të monitoruara nga Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike (IAEA).
Mosmarrëveshjet lidhur me përputhshmërinë duhet, për rrjedhojë, të adresohen përmes diplomacisë dhe mekanizmave të verifikimit, jo përmes kërcënimeve ushtarake.
Megjithatë, retorika politike nga udhëheqja amerikane vazhdon ta paraqesë Iranin si një rrezik të menjëhershëm bërthamor. Kjo narrativë është intensifikuar mes presioneve strategjike nga aktorë rajonalë, veçanërisht Izraeli, i cili e sheh Iranin si rivalin kryesor gjeopolitik.
Kontradikta bëhet e qartë kur shqyrtohen kapacitetet bërthamore të Izraelit.
Institucione të shumta kërkimore ndërkombëtare, zbulime të inteligjencës dhe analiza ekspertësh kanë konfirmuar se Izraeli posedon armë bërthamore. Sipas Institutit Ndërkombëtar për Kërkime mbi Paqen në Stokholm (SIPRI), Izraeli vlerësohet të ketë rreth 80 deri në 90 koka bërthamore, me kapacitet për të prodhuar më shumë.
Federata e Shkencëtarëve Amerikanë vlerëson po ashtu se Izraeli mban një arsenal të sofistikuar bërthamor që mund të përdoret përmes avionëve, raketave balistike dhe sistemeve të bazuara në nëndetëse.
Programi bërthamor i Izraelit, i zhvilluar kryesisht në objektin bërthamor të Dimonës në shkretëtirën Negev, nuk është deklaruar kurrë zyrtarisht. Izraeli nuk është nënshkrues i Traktatit për Mospërhapjen e Armëve Bërthamore dhe për rrjedhojë operon jashtë regjimeve të inspektimit ndërkombëtar që zbatohen për Iranin dhe shtete të tjera.
Një nga konfirmimet më të rëndësishme të kapacitetit bërthamor të Izraelit erdhi nga Mordechai Vanunu, një ish-teknik në objektin e Dimonës, i cili në vitin 1986 ofroi informacione dhe fotografi të detajuara për gazetën The Sunday Times të Londrës.
Ekspertë të pavarur bërthamorë përfunduan nga këto materiale se Izraeli kishte zhvilluar një program të avancuar të armëve bërthamore, përfshirë kapacitete termobërthamore.
Dokumentacion shtesë ka dalë gjatë dekadave nga vlerësime të deklasifikuara të inteligjencës, përfshirë raporte të referuara nga Agjencia e Inteligjencës së Mbrojtjes së Shteteve të Bashkuara, që tregojnë për posedimin e kapaciteteve bërthamore nga Izraeli që nga fundi i shekullit të njëzetë.
Pavarësisht kësaj realiteti të pranuar gjerësisht, ka pasur presion minimal ndërkombëtar ndaj Izraelit krahasuar me regjimet e gjera të sanksioneve, izolimin diplomatik dhe kërcënimet ushtarake të drejtuara ndaj Iranit.
Kjo asimetri ngre shqetësime të thella mbi besueshmërinë dhe drejtësinë e regjimit global të mospërhapjes.
Zbatimi selektiv minon të drejtën ndërkombëtare. Kur një vend akuzohet dhe kërcënohet, ndërsa një tjetër që posedon realisht armë bërthamore mbrohet nga shqyrtimi, autoriteti moral i institucioneve globale dobësohet.
Implikimet gjeopolitike janë serioze. Përafrimi strategjik midis Shteteve të Bashkuara dhe Izraelit ka ndikuar historikisht në vendimet politike në Azinë Perëndimore.
Analistët paralajmërojnë gjithnjë e më shumë se vendimmarrja amerikane rrezikon të formësohet nga presionet e aleancave dhe jo nga vlerësime objektive të sigurisë.
Përshkallëzimi drejt një përballjeje ushtarake me Iranin do të kishte pasoja katastrofike. Irani zë një pozicion strategjik pranë rrugëve kritike globale të energjisë, përfshirë Ngushticën e Hormuzit, përmes së cilës kalon një pjesë e konsiderueshme e furnizimit botëror me naftë. Konflikti ka gjasa të shkaktojë tronditje të rënda ekonomike, të prishë tregtinë globale dhe të gjenerojë paqëndrueshmëri të gjerë duke përfshirë shumë aktorë rajonalë.
Historia ofron mësime të forta. Ndërhyrjet ushtarake të justifikuara me narrativa sigurie në Irak dhe Libi prodhuan paqëndrueshmëri të zgjatur, kriza humanitare dhe fragmentim rajonal pa arritur paqe të qëndrueshme. Përsëritja e qasjeve të ngjashme rrezikon një cikël tjetër konflikti shkatërrues.
Një rrugë e përgjegjshme përpara kërkon konsistencë dhe besueshmëri. Standardet e mospërhapjes bërthamore duhet të zbatohen njësoj për të gjitha shtetet pa paragjykime politike. Angazhimi diplomatik duhet të zëvendësojë kërcënimet shtrënguese. Kornizat rajonale të sigurisë duhet të përfshijnë të gjithë aktorët dhe jo të synojnë në mënyrë selektive kombe të caktuara.
Komuniteti ndërkombëtar duhet t’i rezistojë narrativave që normalizojnë luftën si instrument politikash. Stabiliteti në Azinë Perëndimore varet nga dialogu, respekti i ndërsjellë dhe respektimi i së drejtës ndërkombëtare.
Bota qëndron në një udhëkryq të rrezikshëm. Përshkallëzimi drejt konfliktit me Iranin jo vetëm që do të kërcënonte paqen rajonale, por do të dëmtonte edhe më tej besueshmërinë e rendit ndërkombëtar.
Referenca dhe Raporte të Përzgjedhura mbi Arsenalin Bërthamor të Izraelit
- Raportet Vjetore të Institutit Ndërkombëtar për Kërkime mbi Paqen në Stokholm (SIPRI) mbi Forcat Bërthamore Botërore
- Raportet e Statusit të Armëve Bërthamore nga Federata e Shkencëtarëve Amerikanë
- Raportet “Military Balance” nga Instituti Ndërkombëtar për Studime Strategjike (IISS)
- Zbulimet e Mordechai Vanunu të publikuara në The Sunday Times (1986)
- Vlerësime historike të Agjencisë së Inteligjencës së Mbrojtjes së Shteteve të Bashkuara
- Raporte të Shërbimit Kërkimor të Kongresit mbi mospërhapjen bërthamore
- Avner Cohen, Israel and the Bomb (Columbia University Press)
- Studime bërthamore nga Carnegie Endowment for International Peace
