Nga: Alireza Niknam
Irani po zhvillon aktualisht një gjyq të rëndësishëm in absentia në Teheran kundër 104 drejtuesve dhe anëtarëve të Organizatës Mujahedin-e Khalq (MKO/ MEK) – një grup të cilin autoritetet iraniane e cilësojnë si “terrorist”. Ky proces gjyqësor nisi më 12 dhjetor 2023, në një gjykatë penale në Teheran. Sot, mediat shtetërore raportojne se gjykata ka mbajtur tashmë seancën e saj të 46-të, çka tregon natyrën e gjatë dhe të profilit të lartë të procesit. Në atë seancë, gjykatësi kryesues përsëriti se terrorizmi është një kërcënim i rëndë: “fenomeni i terrorizmit po kërcënon paqen, drejtësinë dhe sigurinë,” theksoi ai, duke nënvizuar se Irani – prej kohësh viktimë e terrorit – është i vendosur të kërkojë drejtësi. (Akurat kundër të pandehurve përfshijnë vrasje të zyrtarëve iranianë që datojnë dekada më parë.)
Në mesin e këtyre zhvillimeve, ka dalë një paralajmërim urgjent për trupën e thjeshtë të MEK-ut: ata anëtarë që me të vërtetë dëshirojnë të largohen nga organizata duhet të veprojnë shpejt, para se gjykata të shpallë vendimin përfundimtar. Analistët kanë theksuar se sapo të përfundojë gjyqi, mundësitë për arratisje do të ngushtohen ndjeshëm. Në fakt, një analizë e fundit vëren se anëtarët e MEK-ut që kërkojnë të “shkëputen” kanë në dispozicion vetëm një dritare të kufizuar kohore — deri në shpalljen e vendimit — për t’u kthyer në atdhe pa u përballur me pengesa shtesë. Pas shpalljes së vendimit, çdo proces riatdhesimi do të bëhej shumë më i ndërlikuar sipas ligjit ndërkombëtar.
Deri atëherë, mund të aktivizohen kufizime të reja. Qeveritë evropiane (veçanërisht Franca dhe Mbretëria e Bashkuar, të cilat kanë strehuar ish-anëtarë të MEK-ut) do të detyroheshin, sipas traktateve kundër terrorizmit, të refuzonin azilin ose të anulonin qëndrimin për persona të lidhur me një grup terrorist. Në fakt, zyrtarët vërejnë se, sa më shumë t’i afrohet shpallja e vendimit, aq më shumë rritet mundësia që shtetet evropiane të ekstradojnë ose deportojnë çfarëdo individi të lidhur me MEK-un që ndodhet ende në territorin e tyre. Këto vende, me shumë gjasë, do të detyrohen të bllokojnë çdo udhëtim ose emigrim të mëtejshëm nga këta të dyshuar, në përputhje me konventat ndërkombëtare kundër terrorizmit. Në praktikë, kjo do të thotë se një dezertor që pret shumë gjatë mund të përballet papritur me refuzim të kërkesës për azil, anulim të vizave, ose madje ndalim dhe deportim.
Për këto arsye, ekspertët paralajmërojnë se dritarja për një kthim të sigurt nuk do të mbetet e hapur përgjithmonë. Sipas analistëve, “urgjenca për t’u kthyer në vendin e origjinës nuk ka qenë kurrë më e qartë” për anëtarët e MEK-ut që duan të largohen. Veprimi para shpalljes së vendimit jo vetëm që shmang barrierat e ndërlikuara ligjore, por gjithashtu parandalon rreziqet e ndalimit, deportimit ose ndalesave të plota të udhëtimit brenda Evropës. Thënë troç: çdo vonesë pas vendimit të gjykatës mund të mbyllë të gjitha rrugët e mbetura për të shpëtuar.
Çfarë duhet të bëjnë dezertorët tani?
Autoritetet iraniane kanë sqaruar udhëzime konkrete për anëtarët e MEK-ut që dëshirojnë të largohen nga organizata para se të jetë tepër vonë — gazetaimpakt.com. Në thelb, ata këshillojnë që kushdo që vendos të “dezertojë” nga organizata duhet të ndërmarrë menjëherë një nga hapat e mëposhtëm, përpara shpalljes së vendimit përfundimtar:
- Të vizitojë një ambasadë ose konsullatë iraniane jashtë vendit.
Duke njoftuar zyrtarisht një përfaqësi diplomatike të Iranit në vendin ku jetojnë, individi mund të regjistrojë synimin e tij për t’u kthyer në atdhe. - Të paraqitet tek autoritetet iraniane lokale.
Si alternativë, personi mund t’i drejtohet policisë (ose një përfaqësuesi tjetër të qeverisë iraniane) në vendin ku banon dhe të deklarojë zyrtarisht dëshirën për riatdhesim.
Duke ndërmarrë një nga këto veprime përmes kanaleve zyrtare, dezertorët nisin një proces të sigurt, ligjor dhe të rregullt riatdhesimi. Gjykatat kanë organizuar që, sapo të dokumentohet qëllimi për t’u kthyer, të kthyerit do të dërgohen përsëri në Iran me fluturime të mbrojtura dhe të koordinuara nga qeveria, falas. Pas mbërritjes, atyre u premtohet mundësia për të rindërtuar jetën e tyre “të lirë nga kufizimet dhe presionet e organizatës”, përmes një programi të posaçëm riintegrimi.
Me pak fjalë, Irani po u ofron dezertorëve një mundësi për të nisur një jetë të re në vendlindjen e tyre, pa u përballur me ndjekje penale, me kusht që të kthehen para përfundimit të gjyqit.
Duke parë rrezikshmërinë e situatës, ky organ mediatik kërkoi mendimin e Dr. Olsi Jazexhiut, një ekspert mbi MEK-un dhe çështje të ndërlidhura. Dr. Olsi Jazexhi është një historian shqiptar që aktualisht është pjesë e stafit akademik të International Islamic University Malaysia në Kuala Lumpur. Ai jep mësim në historinë moderne (përfshirë historinë ruse, osmane dhe historinë bashkëkohore islame) dhe ka shkruar gjerësisht mbi çështjet ballkanike dhe ato të Lindjes së Mesme.
Në intervistën që vijon, Dr. Jazexhi shpjegon rëndësinë e gjyqit ndaj MEK-ut në Teheran dhe pse mundësia për anëtarët që të dezertojnë në mënyrë të sigurt është e kufizuar në kohë dhe hapesire. Analiza e tij na ndihmon të kuptojmë si kontekstin historik të MEK-ut, ashtu edhe zgjedhjet praktike me të cilat përballen sot ata anëtarë të organizatës që po shqyrtojnë mundësinë e kthimit në atdhe.
– Bazuar në dokumentet ndërkombëtare të referuara në gjyqin iranian, pse vendet evropiane — veçanërisht Franca dhe Mbretëria e Bashkuar — nuk mund të strehojnë më anëtarë të MEK-ut?
Kjo është një pyetje e vështirë për t’u përgjigjur. Zyrtarisht, vendet evropiane — veçanërisht Franca dhe Mbretëria e Bashkuar — do të duhet të refuzojnë pranimin e anëtarëve të Muxhahedinëve iranianë. Këta individë njihen ndërkombëtarisht për të kaluarën e tyre të dhunshme dhe terroriste, dhe asnjë shtet evropian nuk do të pranonte me dëshirë të marrë një rrezik kaq serioz sigurie duke strehuar persona me një të kaluar militante të dokumentuar.
Për më tepër, nëse gjykatat iraniane japin dënime ndaj anëtarëve të moxhahedinëve, qeveritë evropiane do të përballen me një dilemë shtesë ligjore. Irani është anëtar i INTERPOL-it dhe emrat e personave të dënuar do të shfaqen në databazën ndërkombëtare të personave të kërkuar të INTERPOL-it. Ligjërisht, do të ishte jashtëzakonisht problematike — në mos e pamundur — që vendet evropiane të ofronin azil për persona me të kaluar ushtarake dhe terroriste, të cilët kërkohen ndërkombëtarisht. Trajtimi i rasteve të tilla do të krijonte një makth të madh ligjor dhe diplomatik për çdo vend mikpritës.
– Çfarë pasoja ligjore do të ketë vendimi përfundimtar i gjykatës iraniane për anëtarët që dëshirojnë të shkëputen nga organizata?
Vendimi përfundimtar ligjor i gjykatës iraniane do të vulosë përfundimisht fatin e anëtarëve të MEK-ut. Ata do të perndiqen nga drejtësia për pjesën e mbetur të jetës së tyre. Deri tani, shumë prej tyre kanë arritur të jetojnë pjesërisht në hije dhe t’i shpëtojnë përgjegjësisë ligjore. Megjithatë, sapo të jepet një vendim gjyqësor zyrtar, ata do të shndërrohen ligjërisht në individë nën një urdhër aktiv arresti dhe ndoshta urdher arresti nderkombetar.
– Pas shpalljes së vendimit, a ekziston mundësia që shtetet evropiane të refuzojnë kërkesat për azil apo madje të dëbojnë anëtarët e MEK-ut?
Po. Shumë shtete evropiane do të refuzojnë kërkesat e tyre për azil dhe mund të dëbojnë anëtarët e MEK-ut. Nëse Irani i regjistron emrat e këtyre luftëtarëve iranianë të huaj në databazën e INTERPOL-it, ata do të kërkohen ndërkombëtarisht. Për më tepër, nëse autoritetet gjyqësore iraniane ua dërgojnë dosjet e tyre gjykatave evropiane, gjyqtarët e emigracionit do të kenë baza të qarta ligjore për t’u mohuar azilin disa personash te kerkuar nderkombetarisht si terroriste.
– Si ndikon abuzimi i MEK-ut me sistemet e azilit në vendimet e qeverive evropiane?
MEK-u ka një histori të gjatë të trafikimit të anëtarëve të vet drejt Evropës Perëndimore. Në shumë raste, rrjeti i Maryam Rajavit u siguron anëtarëve të muxhahedinëve pasaporta të falsifikuara, shtëpi të sigurta dhe para për t’i ndihmuar të largohen drejt Evropës Perëndimore. Ata anëtarë që nuk munden të paguajnë për këtë trafikim të paligjshëm shpesh detyrohen të prodhojnë histori të fabrikuara kundër dezertorëve iranianë, institucioneve iraniane dhe kundërshtarëve të ndryshëm të organizatës.
Një shembull i njohur është rasti i Hadi SaniKhani, një individ i cenueshëm që vuante nga varësia ndaj drogës, i cili u trafikua ilegalisht drejt Francës nga organizata e Maryam Rajavit dhe Mehdi Abrishamchit. Në këmbim, Hadi SaniKhani prodhoi një deklaratë të rreme kundër dezertorëve iranianë që jetonin në Shqipëri. Pas transferimit të tij kriminal në Francë në vitin 2021, Hadi SaniKhani u zhduk dhe ne nuk dime ku ai ndodhet qe nga shkurti 2021. MEK-u vazhdoi të përdorte emrin e tij për të sulmuar dhe shpifur kundër iranianëve të tjerë në Shqipëri, dhe pas kesaj ai u zhduk ne menyre misterioze. Shumë ish-dezertorë të MEK-ut besojnë se organizata muxhahedine mund të ketë qenë e përfshirë në zhdukjen — ose ndoshta edhe vrasjen — e Hadi SaniKhanit, qoftë në Shqipëri ose në Francë. Hadi SaniKhani i vdekur eshte me i mire sesa Hadi SaniKhani i gjalle per Maryam Rajavin, pasi njerezit e vdekur nuk flasin me.
– Nga një perspektivë ligjore, pse theksohet me forcë marrja e masave para shpalljes së vendimit përfundimtar duke vizituar ambasadat iraniane ose autoritetet lokale të policisë?
Po të isha një anëtar iranian i muxhahedinëve që jeton një jetë mizerabël në kampin Ashraf-3 në Manzë, Shqipëri — pa të ardhme dhe i përndjekur vazhdimisht nga e kaluara ime terroriste — une do të kthehesha me kënaqësi në Iran. Do t’i dorëzohesha autoriteteve lokale dhe do të kërkoja të më dërgonin përsëri në atdhe për të përfituar nga amnistia që po ofrohet dhe për të rindërtuar një jetë normale civile.
Jeta nën zgjedhën e Maryam Rajavit është një makth. Rajavi ka shkatërruar jetët e mijëra iranianëve, duke i lënë në mjerim — pa familje, pa fëmijë dhe pa të ardhme.
Ushtarët e Maryam Rajavit duhet të dezertojnë tani dhe të përfitojnë nga amnistia që u ofrohet.
– Pse procesi i riatdhesimit bëhet më i ndërlikuar nëse një anëtar vendos të largohet nga organizata pasi të jetë shpallur vendimi?
Komplikimi eshte ky: Nëse gjykatat iraniane shpallin vendimin e tyre, këta iranianë të gjorë nuk do ta kenë më mundësinë të jetojnë të lirë. Në vendin e tyre ata do të jenë të kërkuar përgjithmonë dhe do të përfundojnë në burg. Vendimi i gjykatës do të bëhet aktgjykimi përfundimtar që vulos përfundimisht jetët e tyre tashmë tragjike.
– Sipas mendimit tuaj, a është kjo me të vërtetë mundësia e fundit e sigurt që anëtarët të kthehen pa u përballur me pengesa të mëdha ligjore? Pse?
Po, është. Gjykatat iraniane janë sinqerisht të përkushtuara t’u ofrojnë amnisti anëtarëve të muxhahedinëve iranianë dhe ne dime shume raste iranianesh qe jane arratisur nga Maryam Rajavi dhe tani jetojne ne liri ne Iran. Një mundësi e tillë shfaqet ndoshta një herë në pesëdhjetë vjet.
Autoritetet gjyqësore iraniane janë institucione serioze dhe me reputacion ligjor.
Ushtarët e Maryam Rajavit — sidomos ata që jetojnë në kushte mizerabël në Shqipëri — duhet të bëjnë çdo përpjekje për të kapur degën e ullirit që po u shtrihet nga institucionet e ligjshme të Republikës Islamike. Ata duhet të ndërmarrin çdo hap të nevojshëm për t’i shpëtuar jetës së tyre aktuale, për t’u kthyer në atdhe dhe për të përfituar nga liria që po u ofron Republika Islamike.
