Arabishtja flitet nga më shumë se 400 milionë njerëz. A mund t’i dalloni këto fjalë arabe që kanë gjetur rrugën e tyre në gjuhën angleze?
Arabishtja është një nga gjuhët më të folura në botë, me të paktën 400 milionë folës, përfshirë rreth 200 milionë folës amtare dhe 200–250 milionë folës joamtarë.
Arabishtja Standarde Moderne (MSA) shërben si gjuhë formale për qeverinë, çështjet ligjore dhe arsimin, dhe përdoret gjerësisht në kontekste ndërkombëtare dhe fetare. Përveç saj, fliten më shumë se 25 dialekte, kryesisht në Lindjen e Mesme dhe Afrikën e Veriut.
Çdo vit, më 18 dhjetor, Kombet e Bashkuara përkujtojnë Ditën Botërore të Gjuhës Arabe, duke e festuar arabishten si “shtyllë të diversitetit kulturor të njerëzimit”. Kjo datë u zgjodh për të shënuar ditën e vitit 1973 kur Asambleja e Përgjithshme e OKB-së e miratoi arabishten si një nga gjashtë gjuhët e saj zyrtare.
Në shpjegimin vizual që vijon, Al Jazeera rendit disa nga fjalët më të zakonshme në anglishten e sotme që kanë origjinë arabe ose kanë kaluar përmes arabishtes para se të hynin në anglisht.
Si hynë fjalët arabe në gjuhë të tjera
Si gjuha më e folur e familjes semitike – një grup gjuhësh që kanë origjinë në Azinë Jugperëndimore dhe Afrikë – arabishtja ka ndikuar shoqëritë dhe gjuhët e tjera për shekuj me radhë.
Gjuhëtarët thonë se prania e fjalëve arabe në gjuhë të tjera pasqyron histori të gjata kontakti përmes tregtisë, dijes shkencore dhe shkëmbimeve kulturore.
Anglishtja, spanjishtja, frëngjishtja, turqishtja dhe shumë gjuhë të tjera në mbarë botën kanë huazuar qindra, madje mijëra fjalë nga arabishtja, të cilat përdoren sot në përditshmëri.
Muntasir Al Hamad, gjuhëtar dhe profesor i arabishtes në Universitetin e Katarit, thotë se ky lloj huazimi është një “dukuri natyrore” dhe se gjuhët kanë huazuar nga njëra-tjetra për shekuj.
“Arabishtja nuk është ndryshe në këtë aspekt. Kjo pasqyrohet në fjalor, shkencë, teknologji dhe qytetërim,” i thotë ai Al Jazeera-s.
Një alfabet me shumë forma
Arabishtja përdor një alfabet me 28 shkronja dhe shkruhet nga e djathta në të majtë. Shkrimi është kursiv dhe shkronjat ndryshojnë formë në varësi të pozicionit të tyre në fjalë. Zanoret e shkurtra zakonisht nuk shkruhen në përdorimin e përditshëm.
Këto veçori, së bashku me fjalorin e pasur të arabishtes, kanë kontribuar në perceptimin se kjo gjuhë është e vështirë për t’u mësuar nga jo-folësit amtare.
Megjithatë, Al Hamad thotë se ky perceptim nuk është i saktë për shumë njerëz.
“Një nga keqkuptimet më të mëdha për arabishten është se ajo është ndër gjuhët më të vështira në botë,” thotë ai. “Në realitet, ajo thjesht ka sisteme që ndryshojnë nga anglishtja ose nga shumë gjuhë evropiane.”
Ai shton se, ndonëse shkrimi arab mund të duket i panjohur për disa nxënës, ai është “mjaft i njohur” për folësit e gjuhëve të tjera, si urduja dhe persishtja. Folësit e këtyre gjuhëve, sipas tij, shpesh e kanë më të lehtë ta lexojnë arabishten, ndërsa folësit e turqishtes mund ta kenë më të lehtë ta mësojnë fjalorin, pasi turqishtja ka përthithur mijëra fjalë arabe.
Nga A për algjebër te T për tarifa
Një nga kontributet më të mëdha që gjuha arabe i ka dhënë botës është në fushat e matematikës dhe shkencës.
Me kalimin e kohës, disa nga këto fjalë hynë në gjuhë të tjera në forma të shkurtuara ose të përshtatura, duke u bërë aq të zakonshme sa origjina e tyre shpesh harrohet.
Një shembull është algjebra, një gur themeli i matematikës. Termi vjen nga fjala arabe al-jabr, që do të thotë “rivendosje” ose “bashkim”. Ajo u shfaq fillimisht në titullin e një vepre të shekullit të nëntë mbi zgjidhjen e ekuacioneve, shkruar nga dijetari persian me bazë në Bagdad, Muhamed ibn Musa al-Khwarizmi, nga emri i të cilit rrjedh edhe fjala algoritëm.
Fjalë të tjera arabe pësuan ndryshime edhe më të mëdha. Karat, njësia që përdoret për të matur peshën e gurëve të çmuar, e ka origjinën nga fjala arabe qirat.
Sipas Al Hamadit, këto ndryshime tregojnë se si anglishtja dhe gjuhë të tjera përshtatin tingujt e panjohur. “Meqenëse anglishtja ka relativisht pak fjalë që fillojnë me Q,” shpjegon ai, “fjalë arabe si qirat u riformësuan duke përdorur tinguj më të njohur si C, G ose K, duke krijuar forma si carat.”
I njëjti proces shihet edhe në fjalorin e përditshëm jashtë shkencës dhe matematikës. Fjala giraffe (gjirafë), për shembull, vjen nga fjala arabe zarafa dhe kaloi një transformim të ngjashëm, pasi anglishtja dhe gjuhët e tjera evropiane përshtatën tingujt origjinalë sipas modeleve të tyre fonetike, ashtu siç bënë edhe me fjalët që fillonin me shkronjën arabe Q.
Nga ana tjetër, fjalë si tariff (tarifë), që rrjedh nga fjala arabe ta’rif, që do të thotë “të njoftosh” ose “të shpallësh”, hynë në anglisht përmes kontaktit me gjuhë të tjera të përfshira në tregti.
Al Hamad thotë se këto fjalë “me shumë gjasë hynë në gjuhën angleze përmes gjuhëve romane”, megjithëse jo domosdoshmërisht në format që njohim sot. Ai shton se ato kaluan edhe përmes turqishtes, e cila “huazoi shumë nga arabishtja” dhe ndikoi botën mesjetare përmes tregtisë dhe luftërave. Më vonë, gjatë epokës koloniale britanike, anglishtja jo vetëm që huazoi nga arabishtja, por edhe kontribuoi drejtpërdrejt me fjalë në të./aljazeera.com
