Nga: Poua Tajali
Sot, Organizata e Muxhahedinëve të Popullit të Iranit (MEK/PMOI) njihet nga një pjesë e madhe e publikut perëndimor si një lëvizje opozitare iraniane: një grup që organizon tubime dhe konferenca në Evropë dhe në Shtetet e Bashkuara, mban lidhje me ligjvënës dhe ish-zyrtarë qeveritarë dhe flet për demokracinë, laicizmin dhe të drejtat e njeriut. Por historia e këtij grupi ka nisur shumë më herët.
Në vitet 1970, MEK-u ishte një grup revolucionar i armatosur dhe klandestin, që vepronte në Iran kundër qeverisë së Shahut. Gjatë asaj periudhe, sulmet e tij kishin në shënjestër edhe ushtarakë amerikanë dhe civilë amerikanë që punonin në Teheran në projekte të mbrojtjes të lidhura me SHBA-në. Vite më vonë, kur Departamenti Amerikan i Shtetit e hoqi MEK-un nga lista e organizatave të huaja terroriste në vitin 2012, deklaroi shprehimisht se veprimtaritë e mëparshme terroriste të organizatës — përfshirë përfshirjen e saj në vrasjen e shtetasve amerikanë në Iran gjatë viteve 1970 — nuk ishin harruar. Prandaj, kjo histori nuk është thjesht një akuzë politike; ajo është pjesë e historisë së dokumentuar nga vetë qeveria amerikane.
Pyetja thelbësore është: Si u shndërrua një grup me një histori të dokumentuar dhune kundër amerikanëve, disa dekada më vonë, në një organizatë me mbështetës politikë dhe me qasje në qarqet e pushtetit në Uashington?
Shërbimi Kërkimor i Kongresit Amerikan, në vlerësimin e tij historik, e ka përshkruar gjithashtu MEK-un si një grup kundër Shahut, i cili u shfaq në fillim të viteve 1960 dhe ideologjia bazë e të cilit ndërthurte Islamin me marksizmin. Pra, në vitet 1970, MEK-u nuk ishte një parti politike konvencionale; ishte një grup klandestin që përdorte dhunën kundër objektivave të qeverisë iraniane, si edhe kundër objektivave perëndimore. Në këtë kuadër, edhe prania ushtarake dhe ekonomike amerikane në Iran u bë një nga shënjestrat e organizatës.
Harold Price: Shënjestra e parë amerikane
Më 31 maj 1972, gjeneral brigade Harold L. Price, i Forcave Ajrore të SHBA-së, shef i seksionit të Forcave Ajrore pranë Grupit Këshillimor Amerikan të Ndihmës Ushtarake në Teheran, u vu në shënjestër të një atentati me bombë. Bomba ishte vendosur përgjatë rrugës që ai ndiqte zakonisht për të shkuar në punë.
Price u plagos rëndë dhe, ndër dëmtimet e tjera, pësoi fraktura në këmbë. Nga shpërthimi u vranë edhe një grua iraniane dhe një fëmijë. Ngjarja ndodhi në të njëjtën kohë me vizitën e presidentit amerikan Richard Nixon në Iran.
Price mbijetoi; viktimat e mëvonshme nuk do të kishin të njëjtin fat…
Louis Hawkins: Vrasja e një oficeri amerikan
Më 2 qershor 1973, nënkolonel Louis L. Hawkins, i Ushtrisë Amerikane, i cili shërbente pranë Grupit Këshillimor Amerikan të Ndihmës Ushtarake në Teheran, u qëllua për vdekje. Dokumentet historike amerikane tregojnë se Hawkins u vra teksa ecte nga banesa e tij drejt vendit ku do të hipte në një automjet.
Ngjarja kishte rëndësi sepse viktima ishte pjesë e pranisë ushtarake amerikane në Iran — një prani që MEK-u e konsideronte pjesë të rendit politik të cilin kundërshtonte.
Shaffer dhe Turner: Prita vdekjeprurëse e vitit 1975
Më 21 maj 1975, kolonel Paul R. Shaffer Jr. dhe nënkolonel Jack H. Turner, të Forcave Ajrore të SHBA-së, u vranë në një atentat në Teheran.
Një telegram diplomatik amerikan i deklasifikuar jep një përshkrim të hollësishëm të sulmit: një automjet u bllokoi rrugën, ndërsa një tjetër iu afrua nga pas. Tre burra të armatosur zbritën, e detyruan shoferin iranian të shtrihej përtokë dhe më pas qëlluan disa herë mbi Shaffer-in dhe Turner-in. Në vendngjarje u la edhe një deklaratë në anglisht dhe persisht.
Departamenti Amerikan i Shtetit më vonë i identifikoi shprehimisht të dy oficerët si viktima të atentateve të MEK-ut, ndërsa një dokument qeveritar deklaronte se organizata kishte marrë përsipër përgjegjësinë për vrasjen e tyre.
Tre punonjësit e Rockwell-it: Sulmi i vitit 1976
Më 28 gusht 1976, në Teheran u vranë tre punonjës amerikanë të kompanisë Rockwell International:
- Donald J. Smith
- Robert R. Krongard
- William C. Cottrell
Ata punonin në një projekt kërkimor në fushën e elektronikës, të lidhur me Forcat Ajrore të Iranit, dhe po udhëtonin drejt bazës ajrore Doshan Tappeh kur ranë në pritë.
Sipas një dokumenti diplomatik amerikan, një Volkswagen ua bllokoi automjetin Dodge nga përpara, ndërsa një minibus ua bllokoi rrugën nga pas. Më pas, katër sulmues zbritën dhe hapën zjarr. Cottrell u vra teksa përpiqej të dilte nga automjeti.
The Washington Post raportoi më vonë për vrasjen e tre punonjësve të Rockwell International që punonin në projektin IBEX; projekti përfshinte një sistem mbikëqyrjeje elektronike të lidhur me ushtrinë iraniane. Departamenti Amerikan i Shtetit e përfshiu edhe këtë sulm ndër sulmet e MEK-ut kundër shtetasve amerikanë.
Paul Grimm: Viktima e shtatë
Paul Grimm, një drejtues amerikan i lidhur me kompaninë Texaco, është rasti i fundit që përfshihet zakonisht në numërimin e përgjithshëm të qeverisë amerikane.
Një dokument i deklasifikuar i FBI-së deklaron se, në dhjetor 1978, sulmues të MEK-ut qëlluan për vdekje Grimm-in teksa shkonte në punë. Ai ishte drejtues i Texaco-s dhe drejtor i përgjithshëm i një kompanie iraniane të shërbimeve të naftës.
Shtatë viktima; një histori më e gjerë
Pas numrit «shtatë» qëndrojnë individë konkretë:
- Louis Hawkins, këshilltar ushtarak amerikan;
- Paul Shaffer dhe Jack Turner, dy oficerë të Forcave Ajrore të SHBA-së;
- Donald Smith, Robert Krongard dhe William Cottrell, tre punonjës të Rockwell International;
- Paul Grimm, drejtues amerikan i lidhur me Texaco-n.
Por historia e organizatës nuk përfundon me këta shtatë individë. Sulmet me bomba kundër objekteve amerikane, sulmet ndaj kompanive amerikane dhe mbështetja që pretendohet se MEK-u i dha pushtimit të Ambasadës Amerikane janë gjithashtu pjesë e kësaj historie.
Pra, çështja nuk ka të bëjë thjesht me shtatë viktima; bëhet fjalë për historinë e një organizate që, në një periudhë të veprimtarisë së saj, e përdori dhunën kundër amerikanëve si pjesë të luftës së vet revolucionare.
Në vitin 1997, Shtetet e Bashkuara e shpallën MEK-un organizatë të huaj terroriste (FTO), status që mbeti në fuqi deri më 28 shtator 2012. Edhe historia e dhunës së vetë organizatës ishte pjesë e vlerësimit të Uashingtonit kur mori atë vendim.
Por në vitin 2012 situata ndryshoi. Kur njoftoi heqjen e organizatës nga lista, Departamenti Amerikan i Shtetit deklaroi se vendimi nuk nënkuptonte shpërfilljen e veprimtarive të saj të mëparshme terroriste — përfshirë përfshirjen e MEK-ut në vrasjen e shtetasve amerikanë në Iran gjatë viteve 1970 dhe një sulm në territorin amerikan në vitin 1992.
Ky dallim është thelbësor: Ndryshimi i statusit juridik të një organizate nuk do të thotë se ka ndryshuar realiteti i saj historik.
Pikërisht këtu shfaqet një nga kundërthëniet më të rëndësishme historike. Sot, disa politikanë amerikanë dhe ish-zyrtarë të qeverisë së SHBA-së marrin pjesë në veprimtari të lidhura me MEK-un. Shërbimi Kërkimor i Kongresit ka përmendur gjithashtu kontaktet e vazhdueshme të organizatave të lidhura me MEK-un me anëtarë të Kongresit.
Në të njëjtën kohë, po kjo qeveri amerikane ka ruajtur në dokumentet e saj zyrtare historinë e sulmeve të organizatës kundër amerikanëve.
Kjo kundërthënie ngre një pyetje të rëndësishme për publikun amerikan: MEK-u sot mund të paraqitet me një gjuhë të ndryshme nga ajo e viteve 1970, por a mundet një grup ta bëjë thjesht të parëndësishme të kaluarën e vet të dhunshme? A janë të vetëdijshëm për historinë e sulmeve të tij kundër shtetasve amerikanë ata që bashkëveprojnë me organizatën apo me përfaqësuesit e saj në Uashington, ose që u japin mbështetje politike? Dhe, nëse janë të vetëdijshëm, çfarë vendi zë kjo histori në vendimet e tyre për të bashkëpunuar me organizatën dhe për ta mbështetur politikisht?
Për më 22 dhe 23 shtator 2026, njëkohësisht me mbledhjet e Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara në Nju-Jork, mbështetësit e lëvizjes së njohur si «Rezistenca Iraniane» kanë bërë thirrje për një tubim në sheshin Dag Hammarskjöld, përpara selisë së Kombeve të Bashkuara. Organizata të ndryshme, përfshirë Organizatën e Komuniteteve Iraniano-Amerikane (OIAC), janë përfshirë në promovimin dhe organizimin e tij.
Në këtë kontekst, pyetja bëhet më aktuale se kurrë:
Nëse kjo histori do t’i përkiste ndonjë grupi tjetër, a do ta trajtonte Uashingtoni të kaluarën e tij në të njëjtën mënyrë?
