Ramadan Shkodra
Luftërat e viteve ’90 në hapësirën e ish-Jugosllavisë nuk mund të kuptohen vetëm përmes ushtrive, politikanëve dhe strukturave shtetërore. Në to pati edhe një dimension tjetër, jashtëzakonisht të rëndësishëm: përdorimin e identitetit fetar dhe nacionalist për mobilizimin e njerëzve dhe legjitimimin moral të luftës.
Në këtë histori duhet parë edhe roli i pjesëve të Kishës Ortodokse Serbe.Gjatë luftërave në Kroaci, Bosnje e Hercegovinë dhe, së fundi, në Kosovë, një pjesë e hierarkisë dhe klerit serb u afrua me projektet politike dhe ushtarake të udhëheqësve serbë. Kisha e paraqiste veten si mbrojtëse të popullit dhe identitetit serb, ndërsa diskursi i “tokave serbe” dhe i mbrojtjes së popullit serb u ndërthur me narrativën fetare. Studimet mbi këtë periudhë e kanë dokumentuar lidhjen ndërmjet nacionalizmit serb dhe mobilizimit fetar.
Por, përtej këtij dimensioni të përgjithshëm ideologjik, ekzistojnë edhe raste konkrete, të dokumentuara, ku kjo ndërthurje ndërmjet fesë, nacionalizmit dhe luftës mori një formë të drejtpërdrejtë.
Udhëheqja politike dhe ushtarake serbe në Bosnje ishte në dakordësi me një pjesë të hierarkisë së Kishës Ortodokse Serbe, e cila, në një farë mënyre, u dha bekimin dhe miratimin e saj veprimeve të tyre, veprime që më vonë u gjykuan për krime kundër njerëzimit dhe gjenocid. Po ashtu, klerikë ortodoksë serbë u filmuan duke bekuar pjesëtarë të forcave serbe para nisjes në aksione luftarake.
Një nga rastet më konkrete dhe më tronditëse është ai i njësisë paramilitare “Scorpions” (Škorpioni).
Në një video të bërë publike gjatë gjykimeve për krimet e luftës, shihet një prift ortodoks serb duke bekuar pjesëtarët e kësaj njësie para nisjes së një misioni në vitin 1995. Pamjet nuk paraqesin thjesht një akt fetar të shkëputur nga realiteti i luftës. Ato e vendosin bekimin fetar në të njëjtin kontekst me përgatitjen e një njësie të armatosur për veprim ushtarak.
Në të njëjtën video, këta persona shfaqen më pas duke ekzekutuar gjashtë boshnjakë të paarmatosur.
Kjo është një pamje që nuk ka nevojë për shumë koment. Kur një prift bekon njerëz që nisen drejt një aksioni ushtarak dhe ata më pas shfaqen duke vrarë civilë të paarmatosur, pyetja për përgjegjësinë morale të përdorimit të fesë në shërbim të dhunës bëhet e pashmangshme. Në këtë rast, çështja nuk është thjesht marrëdhënia individuale ndërmjet një kleriku dhe një grupi luftëtarësh, por pyetja më e gjerë se çfarë ndodh kur autoriteti fetar vendoset në funksion të një mobilizimi nacionalist dhe ushtarak.
Kjo nuk do të thotë se çdo prift serb apo çdo besimtar ortodoks ishte pjesë e këtij projekti. Përkundrazi, pati edhe klerikë që kundërshtuan nacionalizmin dhe regjimin. Por kjo nuk mund të përdoret si arsye për të mohuar dokumentimin e rasteve konkrete të bashkëpunimit, mbështetjes dhe legjitimimit fetar të forcave serbe.
Pikërisht këtu bëhet e rëndësishme të kalojmë nga e kaluara në të tashmen. Sepse pyetja nuk është vetëm se çfarë ndodhi gjatë luftërave të viteve ’90. Pyetja është edhe se si shoqëritë dhe institucionet e sotme përballen me figurat, simbolikën dhe narrativat e asaj periudhe.
Në këtë kontekst duhet parë edhe ajo që ndodhi më 7 shtator 2026 në Beograd. Ratko Mladić, gjenerali i Ushtrisë së Republikës Srpska, i dënuar me burgim të përjetshëm për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe krime lufte, u varros me pjesëmarrje të gjerë publike dhe me një ceremoni ku mori pjesë edhe kreu i Kishës Ortodokse Serbe.
Dhe patriarku aktual i Kishës Serbe, Porfirije, në fjalimin mortor, e paraqiti Mladićin në një dritë jashtëzakonisht pozitive, duke folur për “mirënjohje të thellë” ndaj tij dhe duke thënë se ai kishte dhënë jetën për “lirinë, mbrojtjen dhe mbijetesën e popullit të tij”.
Këtu qëndron lidhja që nuk duhet humbur. Në vitet e luftës, kemi pamje dhe dëshmi të klerikëve që bekojnë pjesëtarë të forcave të armatosura para nisjes në aksione luftarake. Më shumë se tri dekada më vonë, kemi një ceremoni mortore në të cilën një figurë ushtarake e dënuar ndërkombëtarisht për gjenocid dhe krime të rënda vendoset në një kornizë nderimi dhe mirënjohjeje.
Konteksti historik është i ndryshëm, por pyetja mbi marrëdhënien ndërmjet fesë, nacionalizmit dhe legjitimimit moral mbetet. Nga bekimi i luftëtarit para nisjes në luftë, tek nderimi i gjeneralit pas vdekjes, shfaqet një vazhdimësi e rrezikshme e mënyrës se si nacionalizmi mund të vishet me petkun e fesë dhe se si figura të lidhura me krime të rënda mund të riparaqiten si mbrojtës, heronj apo simbole të një kauze kombëtare.
Ratko Mladić nuk është një figurë për të cilën mund të flitet sikur historia të ishte thjesht çështje pikëpamjesh. Ai u dënua për përgjegjësinë e tij në gjenocidin e Srebrenicës dhe për krime të rënda të kryera gjatë luftës në Bosnje e Hercegovinë.
Prandaj, nderimi i tij nga një institucion fetar nuk është thjesht çështje ceremoniale.
Është një mesazh. Dhe ky mesazh duhet të shqetësojë çdo njeri që beson se feja duhet të jetë në anën e jetës, paqes, pendimit dhe dinjitetit njerëzor.
Sepse problemi nuk qëndron vetëm te një ceremoni, një bekim apo një fjalim. Problemi shfaqet atëherë kur autoriteti fetar përdoret për t’i dhënë kuptim moral një projekti nacionalist, kur lufta paraqitet si detyrë e shenjtë dhe kur njerëzit që lidhen me krime të rënda vendosen në një narrativë nderimi.
Kjo është arsyeja pse lidhja ndërmjet pamjeve të luftës dhe ceremonive të së tashmes duhet të trajtohet me seriozitet. Sepse ajo që ndodh pas luftës me kujtesën e luftës është po aq e rëndësishme sa ajo që ndodhi gjatë saj.
Nëse gjatë luftës bekimi fetar mund të përdorej për të legjitimuar nisjen e luftëtarëve drejt frontit, ndërsa pas luftës nderimi fetar mund të përdoret për të rehabilituar figurën e një komandanti të dënuar për gjenocid, atëherë kemi të bëjmë me dy momente të ndryshme të të njëjtit problem: mënyrën se si feja mund të përdoret për të ndërtuar një kornizë morale rreth nacionalizmit dhe luftës.
Kjo nuk është një akuzë ndaj një besimi fetar apo ndaj besimtarëve të tij. Është një kritikë ndaj instrumentalizimit të fesë nga institucionet dhe aktorët politikë, ushtarakë ose fetarë. Sepse bekimi i armës nuk e bën luftën të shenjtë. Uniforma nuk e shndërron krimin në heroizëm. Dhe një ceremoni fetare nuk mund ta fshijë kujtesën e viktimave. Sot, pas më shumë se tri dekadash, pyetja mbetet:
A do të ketë ndonjëherë guxim të mjaftueshëm për t’u përballur me të kaluarën dhe për të pranuar se nacionalizmi, kur bashkohet me fenë dhe pushtetin politik, mund të prodhojë jo mbrojtje të besimit, por legjitimim të dhunës?
Dhe, më e rëndësishmja, a mund të ndërtohet një kujtesë historike në të cilën viktimat të jenë në qendër, e jo ata që i shkaktuan vuajtjet?
Viktimat e Srebrenicës, Sarajevës, Kroacisë, Krushës, Izbicës, Prekazit, Reçakut, Rugovës e gjetiu meritojnë që historia e tyre të mos mbulohet nga mitet e “heronjve”.
Sepse kujtesa e viktimave është më e fortë se çdo ceremoni.
