Alastair Crooke:
Gjeografia, trashëgimia revolucionare e Jemenit, fraksionalizmi i brendshëm saudit dhe kredencialet e saj të kontestuara islame janë letrat fituese të Jemenit, shkruan Alastair Crooke, 25 shtator 2026
AnsarAllah gëzon shumë përparësi, ndoshta të pakuptuara, në konfliktin e tij kundër Mbretërisë Saudite të “pasur” dhe të perëndimorizuar. Kjo është një luftë e rindezur së fundmi nga prishja e armëpushimit të vitit 2022 nga ana e Arabisë Saudite në shtator, kur ajo bombardoi aeroportin ndërkombëtar të Sana’a-s në korrik 2026 për të parandaluar uljen e një aeroplani civil iranian.
Arabia Saudite thotë se Trumpi e miratoi me shkrim sulmin në aeroport — duke i hapur kështu rrugën AnsarAllah-ut për ta lënë mënjanë armëpushimin dhe që lufta të ndizet sërish.
AnsarAllah iu përgjigj shkeljes së armëpushimit me një sulm “rrufe” 18-orësh që mori kontrollin e bregdetit perëndimor të Jemenit (rreth 5,400 km² të marra në 11 ditë), portet kryesore dhe ishujt kryesorë strategjikë në Detin e Kuq. Veprimet dhe strategjia e tyre ishin të planifikuara mirë dhe të bazuara në një kuptim dhe përvojë të thellë të gjeografisë unike dhe përbërjes shoqërore të Gadishullit.
Një vështrim i shpejtë në hartë tregon se Arabia Saudite dhe Jemeni gjenden në një “kuti” — qendra e së cilës është shkretëtirë, me anët e përbëra nga kreshta malore të thyera që pjerren drejt Detit të Kuq. AnsarAllah tani mban lartësitë mbi qasjet e Detit të Kuq dhe ka marrë gjithashtu ishujt kryesorë të Detit të Kuq që kontrollojnë hyrjen në Ngushticën Bab al-Mandab.
Në disa mefshatësi, gjeografia pasqyron terrenin malor e shkëmbor iranian që kornizon Hormuzin.
Kjo realitet gjeografik sugjeron se fuqia ajrore saudite nuk do t’i shpërngulë luftëtarët e shkathtë të fiseve malore nga streha e tyre malore. AnsarAllah, në çdo rast, lufton në mënyrë asimetrike. Pasi janë bombarduar pa mëshirë për më shumë se një dekadë, ata luftojnë si “njerëz të lirë”; ata “shkëputen” nga njëri vend në tjetrin dhe infrastruktura e tyre ushtarake është e varrosur (në një praktikë të ngjashme me atë të Iranit). Tani ata e kontrollojnë Ngushticën Bab al-Mandab me artileri, duke i ruajtur kështu dronët dhe raketa më të sofistikuara për qëllime të tjera.
Me pak fjalë, fuqia ajrore saudite apo perëndimore do të shërbejë pak. Nuk ka objektiva të qartë; luftëtarët e AnsarAllah-ut janë si fatamorgana që lëvizin këtej e kujtej. Forcat e rreshtuara me Sauditët në jug, përkundrazi, janë koalicione të formuara nga fise të ndryshme jugore dhe mercenarë; ka gjithashtu mbetje të mercenarëve pro-EBA-së me të cilët forcat pro-saudite përplasen herë pas here.
Ofensiva fillestare saudite kundër AnsarAllah-ut ishte një dështim i plotë; pa një komandë qendrore, pa plan dhe me logjistikë të papërgatitur, sulmi u shemb. Luftimet tani duket se po përhapen në krahinat Jizan dhe Najran — aktualisht pjesë e Arabisë Saudite. Këto janë dy nga tri krahinat e pasura dhe pjellore të Jemenit të uzurpuara nga Arabia Saudite në vitet 1930. Pa dyshim, Jemeni i dëshiron ato mbrapsht.
Pra, çfarë mund të bëjnë Izraeli dhe SHBA-ja në mbështetje të aleatit të tyre kyç? E pra, Izraeli duket se po promovon Bririn e Afrikës si një bazë nga ku mund të nisë një sulm amfib përmes Detit të Kuq për të marrë buzën e “kutisë së AnsarAllah-ut” që kufizohet me Detin e Kuq. Një ide e tillë, megjithatë, i ngjan aq shumë sulmit amfib të dështuar të Galipolit gjatë Luftës së Parë Botërore përmes Ngushticës së Dardanelit — i cili rezultoi në vdekjen e më shumë se 44,000 forcave Aleate — saqë nuk është e vështirë të imagjinohet se si u tronditen zyrtarët e Pentagonit.
Veçanërisht, Trumpi dhe “aleatët” e tjerë kanë refuzuar t’i vijnë në ndihmë MbS-së — një braktisje dhe refuzim që nuk do të kalojë pa u vënë re nga klanet dhe fiset saudite që ende e kundërshtojnë manipulimin e Mbretit Salman me pasardhësin mbretëror në vitin 2017, në kundërshtim me traditën, për të emëruar MbS-në, djalin e tij të preferuar, si Princ të Kurorës (në vend të vëllait tjetër në radhën e pasardhësve). As nuk do të harrohet pastrimi financiar nga MbS në nëntor 2017 i afër 400 princave, oligarkëve dhe ministrave në hotelin Ritz-Carlton në Rijad; e as nuk do të falet përvetësimi i burimeve të naftës dhe, siç nënvizon Profesoresha Madawi Al-Rasheed, nënshtrimi i fiseve saudite për vendosjen e sundimit të një familjeje të vetme.
Faktori i dytë — përveç gjeografisë — që duhet të merret parasysh janë rrënjët e AnsarAllah-ut në një besim historik revolucionar dhe historia e gjatë e kontestuar e Gadishullit.
José Alberto Nino shpjegon se “pas arritjeve gjeopolitike të jashtëzakonshme të AnsarAllah-ut qëndron një traditë e lashtë fetare. Zejdizmi është një nga 3 degët kryesore të mbijetuara të Islamit Shia, së bashku me Dymbëdhjetësinë (Ithna Ashari) dhe Ismailizmin” —
“Dymbëdhjetësia — dega dominuese, që përbën shumicën e myslimanëve shia në mbarë botën dhe që është feja shtetërore e Iranit — mban qëndrimin se legjitimiteti shpirtëror kaloi përmes një linje prej 12 Imamësh… Ismailizmi, i quajtur ndonjëherë Shia Shtatëshe, u nda nga linja e Dymbëdhjetësisë mbi pyetjen se cili djalë i Imamit të gjashtë ishte pasardhësi i drejtë; dega e saj më e shquar e mbijetuar sot ndjek Aga Khanin si Imamin e gjallë”.
“Zejdizmi e merr emrin nga Zejd ibn Ali, një stër-stërnip i Profetit Muhamed… Ndërsa Dymbëdhjetësit besojnë se Imami duhet të jetë i caktuar nga Zoti dhe Ismailitët ndjekin një Imam të gjallë trashëgues, Zejditët mbajnë qëndrimin se çdo pasardhës i ditur i Aliut mund të udhëheqë duke u ngritur në armë kundër tiranisë”.
“Huthitët mbeten një lëvizje me rrënjë zejdate, por kanë ndërtuar një koalicion më të gjerë përtej linjave sektare… [duke rekrutuar] Suni Shafi’i dhe duke vendosur politikanë suni jugorë në poste të dukshme civile, ndërsa u bëjnë thirrje komuniteteve sunit me mesazhe të sovranitetit, antikorrupsionit, anti-ndërhyrjes dhe solidaritetit pro-palestinez.”
“Revolucioni [iranian] i vitit 1979 u ofroi ringjallësve zejdite një shembull të një kryengritjeje të suksesshme islame kundër monarkisë dhe fuqisë Perëndimore. [Udhëheqësi i tyre], Husseini, e admironte rezistencën e Ajatollah Khomeinit, adoptoi elemente të shtetndërtimit iranian, [por] e shihte Hizbullahun si një model organizativ”.
E megjithatë, AnsarAllah nuk është ndonjë përfaqësues (proxy) iranian, këmbëngul Nino.
Qëndresa e tij e vazhdueshme ndaj Izraelit, thotë ai, nuk vjen thjesht nga Hizbullahu apo Irani, por është e ankoruar në ngritjen e armëve nga vetë Imami i tyre i parë ‘kundër tiranisë’ kur ai u rebelua kundër Kalifatit Omejad në vitin 740 e.s. dhe ra dëshmor.
Antipatia ndaj çifutëve mes Huthitëve fillimisht lindi, shkruan Nino, “pas lëvizjes Shabataiste të vitit 1666, një ngazëllim masiv mesianik” [i një numri të madh çifutësh në mbarë botën i përqendruar te Sabbatai Zevi si Mesia që po udhëhiqte çifutët drejt Shpëtimit të afërt] që përfshiu Jemenin.
Misticizmi Shabataist ishte mjaft i diskutueshëm kudo, nga Evropa në Azi, me mijëra çifutë që u shkishëruan nga autoritetet e tyre rabinike për shkak të praktikës së tyre Shabataiste. Sabbatai Zevi dhe praktikat e përqafuara nga lëvizja e tij e indinjuan aq shumë Kalifin Otoman, Mehmedin IV, saqë ai e urdhëroi Zevin të konvertohej në Islam ose të pranonte të ekzekutohej. Zevi zgjodhi të konvertohej në Islam në vitin 1666. Shumica e ndjekësve të tij të mëhenj gjithashtu u konvertuan në dukje në Islam, duke ndjekur shembullin e Zevit, por fshehurazi mbetën ‘Shabataistë’. Prej këtej lindi lëvizja Dönmeh e fshehjes së besnikërisë sekrete brenda Turqisë dhe më gjerë.
Në Jemen, Imami Huthi, pasi u konsultua me dijetarët Zejditë, dha një vendim i cili, ashtu si Kalifi, gjithashtu kërkonte konvertimin e çifutëve — një ultimatum që shumica e çifutëve të Jemenit e refuzuan. Episodi përfundoi me shkatërrimin e sinagogave në të gjithë Jemenin në vitin 1679 dhe dëbimin e të gjithë popullsisë çifute nga Jemeni (edhe pse çifutët u kthyen pas rreth një viti mungese, megjithëse shumë prej tyre i gjetën pronat e tyre të mëparshme të konfiskuara).
Pa dyshim, Kalifi Otoman imagjinonte se episodi Shabataist ishte mbyllur në vitin 1666 — por kishte një kthesë në fund që përfundimisht kontribuoi në shpërbërjen e Kalifatit. Mënyra se si u shpërbë Kalifati hodhi hije mbi përqafimin e Abd-al Wahhab-it dhe zelotizmit të tij nga Ibn Saudi — një aleancë që shihej si thellësisht antagoniste ndaj Islamit Suni si e tërë.
Për shekuj me radhë, komuniteti Dönmeh kishte jetuar një jetë të dyfishtë — duke praktikuar një identitet “sekret të hapur” ku besnikëritë e vërteta fetare fshiheshin. Kur Turqit e Rinj filluan të avokonin për një shtet laik të stilit Perëndimor, Dönmeh-ët e përqafuan me entuziazëm këtë kauzë. Një Turqi laike dhe nacionaliste do të thoshte se ata nuk do të määr määr määroheshin më nga kodet e rrepta ligjore fetare (sistemi Millet) të Perandorisë Osmane. Ata përfundimisht mund të dilnin nga hijet si qytetarë laikë turq të barabartë.
Historianët kryesorë pranojnë se komuniteti Dönmeh luajti një rol themeltar në Komitetin e Bashkimit dhe Përparimit (CUP) dhe në shembjen e mëvonshme të Perandorisë Osmane.
I parë nga perspektiva e lojalistëve osmanë, Perandoria ishte rrëzuar nga dy forca jo-ortodokse dhe shkatërruese — reformatorët e brendshëm laikë në Perëndim (shpesh Dönmeh), dhe së dyti, nga radikalët fetarë në Lindje (Vehabistët). Në shkretëtirën e largët të Arabisë Qendrore (Najd), aleanca midis Muhammad ibn Abd al-Wahhab-it dhe Shtëpisë së Saudit u perceptua si një luftë e drejtpërdrejtë ndaj kredencialeve fetare osmane dhe hegjemonisë së saj territorjale.
Pikat e kthesës erdhën me bastisjet shkatërruese vehabiste në Qerbela (1802), Mekë dhe Medinë (1803-1805), të cilat tronditën botën myslimane dhe e detyruan Sulltanin Osman të merrte masa drastike.
Një Raport i Zbulimit Irakian i vitit 2002 i publikuar gjerësisht, i zbuluar pas rënies së Bagdadit (dhe punime më të hershme nga shkrimtarët osmanë si Ayyub Sabri Pasha), pretendonte se Muhammad ibn Abd al-Wahhab (themeluesi i Vehabizmit) dhe Muhammad bin Saud ishin pasardhës të Dönmeh-ëve.
Përderisa nuk ka dëshmi të mirëfillta për një lidhje të tillë, një numër vëzhguesish kanë vërejtur “rezonanca” të fuqishme strukturore dhe funksionale në mënyrën se si këto tri lëvizje — Shabataizmi, Vehabizmi dhe Cionizmi Mesianik — vepronin brenda feve të tyre përkatëse: Të tria përfaqësonin shkëputje radikale nga ortodoksia tradicionale. Vehabizmi hodhi poshtë shekuj të traditës shkencore islame në favorit të literalizmit të ngurtë; Shabataizmi brakiti plotësisht ligjin rabinik, dhe Cionizmi Mesianik përmbysi mësimin tradicional çifut ortodoks (të pritjes së Mesias).
Për dekada me radhë, Arabia Saudite e mbrojti ashpër historinë e saj, duke e ankoruar legjitimitetin e saj drejtpërdrejt në mandatin hyjnor të aleancës së vitit 1744 me Ibn Abd al-Wahhab-in. Sidoqoftë, në vitet e fundit, Arabia Saudite është angazhuar në një shkëputje të ndërgjegjshme nga Vehabizmi nën “Mbretin-Djalë”, Mohammed Bin Salman. Shteti e ka rishkruar historinë e tij zyrtare për të theksuar identitetin kombëtar dhe fisnor që fillon në vitin 1727, duke zbehur rolin e Ibn Wahhab-it.
Përderisa Turqia — si shteti kryesor pasardhës i Perandorisë Osmane — ruan një kujtesë të thellë kulturore të Luftërave Osmano-Vehabiste, shumë autoritete fetare turke e shohin Vehabizmin si një lëvizje jashtëzakonisht shkatërruese dhe jo-islame që kërcënon integritetin shpirtëror të Islamit. Po kështu edhe Shiat, qofshin iranianë apo jemenas, e konsiderojnë plaçkitjen e Qerbelasë, të udhëhequr nga Saud bin Abd-al Azziz (djali i Mbretit), si një sulm ekzistencial mbi identitetin e tyre shpirtëror. Midis 2,000 dhe 5,000 Shia u vranë dhe tyrbja e Ibn Huseinit u plaçkit.
Ngjarja tmerroi si myslimanët Shia ashtu edhe ata Suni në të gjithë rajonin. Në shenjë hakmarrjeje, një atentator shia udhëtoi nga Iraku për në kryeqytetin saudit të Diriyah-ut në fund të vitit 1803 dhe e goditi me thikë për vdekje sundimtarin saudit, Abd-al Aziz. Përfundimisht, një forcë osmano-egjiptiane rrethoi kryeqytetin saudit të Diriyah-ut. Pas një rrethimi brutal disa-mujor, qyteti u dorëzua.
Kjo histori shembullon ndjeshmërinë strukturore të kredencialeve islame të Al-Saudit në luftën e tyre me AnsarAllah-un — një kuptim që bie ndesh plotësisht me “perceptimin” perëndimor për Arabinë Saudite si një shtet “reformator” dhe si një pole i kredibilitetit islam.
