Nga Elijah J. Magnier
Gjatë ditëve të fundit, Ansar Allah ka marrë kontrollin e rreth 5,400 kilometrave katrorë territor—një shifër e pranuar nga komandantët e forcave kundërshtare që po tëhiqen—dhe vazhdon të edhojë përmes maleve Kahbub drejt Bab el-Mandeb, ku situata mbetet e ndryshueshme. Kundërshtarët e tij mbeten në mbrojtje megjithë mbështetjen ajrore të vazhdueshme saudite dhe sulmet e përsëritura ajrore të destinuara për të ndalur përparimin e lëvizjes në disa fronte. Kjo zgjerim i shpejtë territorial ka nxitur sërish vëzhguesit e jashtëm t’i interpretojnë zhvillimet në Yemen kryesisht si një shtrirje të fuqisë iraniane.
Yemeni shpjegohet vazhdimisht përmes dy formulave të käfshme: një luftë sunite-shite dhe një konflikt me ndërmjetës (proxy) iranian. Të dyja përmbajnë copa të vërtetës, por së bashku errësojnë shumë më tepër nga sa zbulojnë. Ansar Allah doli nga një mjedis zejdit dhe tani mban një marrëdhënie ushtarake dhe politike me peshë me Iranin. Megjithatë, identiteti zejdit nuk i përcakton besnikëritë politike të Yemenit, ndërsa ndihma iraniane nuk barazohet automatikisht me komandën iraniane.
Ansar Allah nuk u importua në Yemen. Ai u rrit nga lartësitë veriore, i mbijetoi gjashtë luftërave kundër qeverisë qendrore midis viteve 2004 dhe 2010, shfrytëzoi kolapsin e tranzicionit të pas-2011-ës dhe u zgjerua përmes aleancave fisnore, forcës ushtarake, pazareve politike dhe dështimeve të armiqve të tij. Irani më pas forcoi aftësitë e lëvizjes, por nuk krijoi themelet sociale, pakënaqësitë apo kushtet politike që e prodhuan atë. Ndaj, ofensiva më e fundit duhet të ekzaminohet jo vetëm përmes objektivave rajonalë të Teheranit, por edhe përmes vetë historisë yemenite, bazës mbështetëse dhe ambicieve të Ansar Allah.
Shpjegimi sektar që shpjegon shumë pak
Përshkrimi i Ansar Allah si një “milici shite e mbështetur nga Irani” që përballet me një “qeveri sunite” vendos konfliktin rajonal mes Iranit dhe Arabisë Saudite në qendër të një lufte me origjinë kryesisht yemenite.
Zejditët nuk janë një komunitet i huaj i mbjellë përgjatë kufirit jugor të Arabisë Saudite. Zejdizmi u shfaq në shekullin e tetë rreth Zayd ibn Ali, një stërnipi i Imam Aliut, i cili u vra në vitin 740 e.s. pasi udhëhoqi një kryengritje kundër sundimit Emevit. Prania e tij e qëndrueshme politike në Yemen daton që nga viti 897 e.s., kur Imam al-Hadi ila’l-Haqq vendosi një imamllëk zejdit në Saada. Zejditët njohin Imam Aliun, djemtë e tij Hasanin dhe Husejnin, si dhe djalin e Husejnit, Ali Zayn al-Abidin. Tradita e tyre më pas u lidh me djalin e Zayn al-Abidin, Zaydin, nga i cili rrjedh edhe emri. Shia dybëdhjetëshe (Twelvers) në vend të kësaj e ndjekin pasardhësinë përmes gjysmëvëllait të Zaydit, Muhammad al-Baqir, dhe vazhdojnë përmes një linje të përcaktuar që kulmon me imamin e dymbëdhjetë. Megjithatë, doktrina zejdite nuk përfundon me pesë imamë: ajo i lejon një pasardhësi të kualifikuar të Hasanit apo Husejnit të kërkojë imamllëkun duke deklaruar publikisht udhëheqjen e tij dhe duke u ngritur kundër padrejtësisë. Prandaj, Zejdizmi ka qenë pjesë e peizazhit fetar, me se 11 shekuj si një traditë e veçantë islame, e ndarë nga Shiizmi dybëdhjetësh.
Imamët zejditë qeverisën pjesë të mëdha të Yemenit verior deri në revolucionin republikan të vitit 1962. Sot, vlerësimet demografike variojnë sepse Yemeni nuk ka një regjistrim të besueshëm sektar të kohëve të fundit, por përgjithësisht besohet se zejditët përbëjnë mes 35 dhe 45 për qind të popullsisë dhe janë të përqendruar në lartësitë veriperëndimore.
Përafërsisht 57 për qind e territorit të Yemenit është shkretëtirë. Ansar Allah kontrollon rreth 35 për qind të sipërfaqes totale të vendit, duke përfshirë shumicën e lartësive perëndimore me popullsi të ngjeshur, dhe qeveris territorin që përmban rreth dy të tretat e popullsisë së Yemenit. 65 përqindëshi i mbetur i tokës dhe një e treta e popullsisë janë të ndara mes forcave të lidhura me qeverinë, jugore, fisnore dhe autonome lokale që kundërshtojnë Ansar Allah. Shumë nga ky territor gjeografikisht më i madh përbëhet nga shkretëtira lindore dhe jugore me popullsi të rrallë.
Ndarjet politike të Yemenit nuk mund të vendosen saktësisht mbi identitetet e tij fetare. Shumë zejditë—që i përkasin një dege të Islamit të ndryshme nga tradita shite dybëdhjetëshe—mbështesin Ansar Allah, ndërsa zejditë të tjerë e kundërshtojnë atë. Në të njëjtën kohë, shumë sunitë shafi’i qëndrojnë me Ansar Allah. Ata përfshijnë ministrin e tij të mbrojtjes, Gjeneral Major Mohammed Nasser al-Atifi, mes zyrtarëve, офиcerëve dhe luftëtarëve të tjerë të shumtë sunitë. Në Yemen, me përjashtim të salafistëve, përkatësia fetare nuk përcakton automatikisht besnikërinë politike apo ushtarake.
Këto identitete, megjithatë, nuk prodhojnë dy kampe politike të disiplinuara dhe kundërshtare. Shafi’izmi është një nga katër shkollat kryesore të jurisprudencës së Islamit Sunit. Ai nuk është sinonim me Salafizmin, i cili është një rrymë e ndryshme fetare që kërkon të riprodhojë besimet dhe praktikat që u atribuohen gjeneratave më të hershme të Islamit. Një yemenit shafi’i mund të jetë tradicionalist, sufi, salafi, politikisht laik ose kryesisht indiferent ndaj klasifikimeve të tilla.
Salafistët e Al-Kaedës në Gadishullin Arabik (AQAP)—dega yemenite e Al-Kaedës—veprojnë përmes qelizave të shpërndara dhe strehave, kryesisht në Yemenin jugor dhe lindor. Zonat e saj të aktivitetit përfshijnë Abyan, Shabwa, Hadramawt, Al-Bayda dhe pjesë të Ma’rib, brenda territorit të kontrolluar nominalisht nga forca të ndryshme kundër Ansar Allah. Kjo nuk do të thotë se të gjitha ato forca mbështesin AQAP; disa prej tyre edhe e kanë luftuar atë. Salafistët janë më gjerësisht të shpërndarë dhe përfshijnë disa tendenca konkurruese fetare dhe politike, nga të cilat vetëm një fraksion i vogël ekstremist i përket Al-Kaedës. Sunitizmi Shafi’i, Salafizmi dhe Al-Kaeda prandaj nuk janë as sinonimë dhe as përbërës të një kampi të vetëm politik.
Një lëvizje e prodhuar nga historia e Yemenit
Origjina e Ansar Allah qëndron në ndryshimet politike dhe kulturore që pasuan rënien e imamllëkut zejdit, mënjanimin e Saada-s, dobësimin e institucioneve arsimore zejdite dhe zgjerimin e ndikimit salafi të mbështetur nga Arabia Saudite në veri.
Lëvizja “Rinia Besimtare”, nga e cila u zhvillua Ansar Allah, fillimisht u përqendrua në arsimin fetar dhe ringjalljen e identitetit zejdit. Përplasja e saj me qeverinë e Presidentit Ali Abdullah Saleh përfundimisht prodhoi gjashtë luftëra në Saada. Hussein al-Houthi u vra në vitin 2004, vite përpara se Irani të posedonte diçka që i ngjan marrëdhënies së tij të tanishme me lëvizjen.
Ato luftëra i dhanë Ansar Allah përvojën e tij themeluese: rekrutimin lokal, luftën në male, komandën e decentralizuar, negociatat fisnore dhe mbijetesën kundër një shteti më të pajisur e të mbështetur nga Arabia Saudite. Teherani nuk mund t’i kishte prodhuar këto me origjinë sociale nga jashtë.
Trazirat e vitit 2011, dështimi i qeverisë kalimtare dhe zhgënjimi i gjerë me klasën politike ekzistuese i dhanë Ansar Allah mundësi që shtriheshin përtej fortesës së tij fillestare. Hyrja e tij në Sana në vitin 2014 u lehtësua jo vetëm nga fuqia e vet ushtarake, por edhe nga aleancat me forcat besnike të ish-presidentit Saleh—i njëjti njeri që e kishte luftuar atë me përseritje. Ajo aleancë përfundimisht u shemb, dhe Ansar Allah e vrau Saleh-un në vitin 2017. Sidoqoftë, ky episod ilustroi fleksibilitetin e politikës yemenite: armiku i djeshëm sektar mund të bëhej aleati taktik i sotëm, e më pas sërish armiku i së nesërmes.
Harta fisnore mposht hartën sektare
Peizazhi fisnor i Yemenit nuk mund të ndahet saktësisht mes mbështetësve zejditë të Ansar Allah dhe kundërshtarëve sunitë. Vendimet fisnore formësohen nga lokaliteti, siguria, farefisnia, patronazhi, pakënaqësitë, mundësitë politike dhe llogaritjet e mbijetesës. Aleancat lëvizin sepse balanca e fuqisë lëviz.
Ky është gjithashtu konteksti i mesazhit të Ansar Allah për fiset në Yemenin jugor dhe lindor gjatë ofensivës së tij më të fundit. Lëvizja u ka kërkuar atyre të mbeten neutrale, duke e paraqitur luftën e saj si diçka të drejtuar kundër Arabisë Saudite se sa kundër komuniteteve jugore apo lindore. Kërkesa e saj thelbësore është që këto fise dhe formacione të armatosura të mos e sulmojnë nga prapa ndërsa përballet me Riadin.
Forcat e udhëhequra nga Tareq Saleh pro-saudit—nipi i të ndjerit president Ali Abdullah Saleh—e refuzuan këtë propozim. Forcat e tij të Rezistencës Kombëtare formuan një përbërës të madh të pranisë ushtarake kundër Ansar Allah përgjatë bregut perëndimor. Refuzimi i tyre ndihmoi në kthimin e korridorit të Detit të Kuq në një fushëbetejë aktive.
Ansar Allah që atëherë ka marrë Mocha-n, ka edhuar përmes zonave bregdetare rrethuese dhe ka konsoliduar fitore të mëdha territoriale të kohëve të fundit. Ai ka marrë Perim, ose Ishullin Mayun, në qendër të Bab el-Mandeb, si dhe ka marrë Dhubab-in duke ushtruar presion në frontet e lidhura me Taiz dhe Ma’rib. Marrja e Mocha-s dhe mbërritja e lëvizjes në ishujt strategjikë të Detit të Kuq si dhe shtyrja drejt Taiz-it është një ndryshim dramatik i balancës ushtarake.
Këto përparime nuk janë thjesht shtrirje e fuqisë iraniane nga ndihmësit yemenitë. Ato janë rezultat i kundërshtarëve të fragmentuar, rënies së mbështetjes së jashtme, dobësisë së qeverisë së njohur ndërkombëtarisht dhe aftësisë së Ansar Allah për të mobilizuar dhe përqendruar forcat për të qëndruar kundër shkeljes nga Arabia Saudite të armëpushimit të vitit 2022 dhe sanksioneve të vendosura ndaj Sanasë.
Kontributi i Iranit është real—por mbështetja nuk është komandë
Mohatimi i rolit të Iranit do të jetë po aq çorientues sa edhe reduktimi i Ansar Allah vetëm në atë rol. Teherani ka ofruar mbështetje politike, njohuri teknike, trajnime ushtarake dhe ndihmë të lidhur me raketa, dronë dhe aftësi detare. Kjo mbështetje ka ndihmuar Ansar Allah të zhvillohet nga një kryengritje kryesisht lokale në një aktor të aftë për të goditur objektiva të largët dhe për të ndikuar në lundrimin ndërkombëtar.
Raportimet e fundit gjithashtu ia atribuojnë armët dhe këshillat iraniane suksesit të ofensivës në bregun perëndimor. Këto pretendime kërkojnë shqyrtim, veçanërisht aty ku varen nga palë të paemëruara të konfliktit, por ka pak arsye për të dyshuar se koordinimi dhe ndihma ushtarake ekzistojnë.
Pyetja e vërtetë nuk është nëse Irani e ndihmon Ansar Allah. Ai e bën këtë. Pyetja përkatëse është nëse Teherani kontrollon vendimet e lëvizjes. Kontrolli është ai që dallon një përfaqësues (proxy) nga një aleat apo partner strategjik. Irani nuk emëron udhëheqjen e Ansar Allah, nuk komandon aleancat e tij fisnore dhe as nuk zotëron një mekanizëm të vendosur për të vendosur veto mbi vendimet e tij. Brookings ka argumentuar se etiketa “proxy” është analitikisht e dëmtuar pikërisht sepse Iranit i mungon kontrolli i provueshëm mbi sjelljen e Ansar Allah. Këshilli për Marrëdhëniet me Jashtë (CFR) në mënyrë të ngjashme vëren se shumë specialistë e konsiderojnë atë si një “partner joformal” më parë se sa një proxy konvencional.
Përpjekja për të izoluar dhe shkatërruar Ansar Allah në vend të kësaj e shtyu atë më afër Iranit dhe ndihmoi në transformimin e tij në një organizatë më të përvojshme dhe më të armatosur rëndë. Etiketa “proxy” u bë më pas arsyetimi për vetë politikat që forcojnë këtë marrëdhënie.
Një objektiv i përbashkët nuk nënkupton një komandë të përbashkët
Në fazën e tanishme të përplasjes, Irani dhe Ansar Allah ndajnë një objektiv të menjëhershëm: Arabia Saudite nuk duhet të lejohet të eksportojë naftë normalisht përmes Detit të Kuq ndërsa Irani përballet me luftë, sanksione dhe kufizime që ndikojnë në eksportet e veta të energjisë dhe Ngushticën e Hormuzit.
Për Iranin, presioni mbi rrugët e naftës saudite zgjeron koston ekonomike të konfliktit dhe i mohon Riadit mundësinë për të përfituar nga izolimi i Iranit. Për Ansar Allah, i njëjti presion ndëshkon Arabinë Saudite për ndërhyrjen e saj në Yemen, kufizimet e saj ndaj vendit dhe mbështetjen e vazhdueshme për kundërshtarët e armatosur.
Objektivi është i përbashkët; motivet janë mbivendosëse por jo identike. Ky dallim shpjegon pse thjesht heqja e kufizimeve saudite dhe i fundit i bllokadës mund të mos jetë më e mjaftueshme, vetvetiu, për të përfunduar luftën e tanishme. Masa të tilla mbeten të domosdoshme dhe mund të ofrojnë bazën për de-eskaluar situatën. Por vitet e konfliktit kanë transformuar llogaritjet e Ansar Allah. Kërkesat e tij tani përfshijnë jo vetëm portet, aeroportet, pagat dhe qasjen ekonomike, por edhe garancitë e sigurisë, mosndërhyrjen saudite dhe rendin e ardhshëm politik e ushtarak brenda Yemenit.
Për më tepër, lëvizja tani mban avantazhe territoriale dhe detare që nuk i possessedte kur filluan negociatat e mëparshme. Ka pak gjasa që ajo të dorëzojë atë avantazh thjesht në shkëmbim të një rikthimi të kushteve që Yemenit nuk duhet t’i ishin mohuar kurrë.
Bab el-Mandeb nuk u bë papritur i rëndësishëm
Marrja e Mocha-s, Dhubab-it dhe ishujve strategjikë nga Ansar Allah ka forcuar pozicionin e tij fizik rreth Bab el-Mandeb. Por këto fitore territoriale nuk krijuan aftësinë e tij për të ndikuar në lundrimin në Detin e Kuq. Ajo aftësi u demonstrua tashmë në nëntor 2023, kur Ansar Allah filloi të bllokonte ose sulmonte anijet që i identifikonte si të lidhura me Izraelin. Ai e paraqiti fushatën si një akt mbështetjeje për Gazën, popullsia e së cilës ishte nën rrethim dhe përballej me privime akute. Çfarëdo që të mendohet për ligjshmërinë, saktësinë apo pasojat e kriterit të synimit, fushata tregoi se Ansar Allah mund të ndryshonte sjelljen tregtare përgjatë një prej korridoreve detare më të rëndësishme në botë përpara se të pushtonte fizikisht të gjithë vijën bregdetare fqinje.
Kompani të mëdha transporti detar shmangën anijet nga Deti i Kuq dhe rreth Kepit të Shpresës së Mirë. Prandaj, lëvizja kishte vendosur një formë mohimi detar përmes raketave, dronëve, inteligjencës dhe kërcënimit të besueshëm të sulmit. Zgjerimi më i fundit territorial konsolidon dhe shkurton gjeografinë që mbështet një ndikim që ekzistonte tashmë.
Ndërhyrja e huaj forcoi marrëdhënien që kërkonte të shkatërronte
Ndërhyrja ushtarake e udhëhequr nga Arabia Saudite e nisur në vitin 2015 kishte për qëllim të largonte Ansar Allah nga pushteti dhe të rikthente qeverinë e njohur ndërkombëtarisht me bazë në Arabinë Saudite. Në vend të kësaj, vitet e bombardimeve, bllokadës dhe fragmentimit politik e rrënjosën lëvizjen në Sana dhe rritën nevojën e saj për teknologji ushtarake të jashtme.
Përpjekja për të izoluar Ansar Allah e shtyu atë më afër Iranit. Përpjekja për ta shkatërruar atë ndihmoi në kthimin e tij në një organizatë më të përvojshme dhe më të armatosur rëndë. Përshkrimi i lëvizjes si një proxy iranian u bë më pas arsyetimi për politikat që thelluan marrëdhënien me Iranin. Kjo nuk ishte e pashmangshme. Kjo u prodhua, pjesërisht, nga strategjia e projektuar për ta parandaluar atë.
I njëjti keqkuptim vazhdon edhe sot. Nëse Arabia Saudite dhe partnerët e saj supozojnë se presioni vetëm mbi Teheranin mund ta detyrojë Ansar Allah të tëhiqet, ata do të keqlexojnë si interesat e lëvizjes ashtu edhe burimet e qëndrueshmërisë së saj. Irani mund të nxisë përmbajtje ose të lehtësojë negociatat, por ai nuk mund të zgjidhë pyetjet e territorit të Yemenit, besnikërisë fisnore, përfaqësimit politik dhe sovranitetit kombëtar në emër të Ansar Allah.
Ansar Allah doli nga një mjedis zejdit pa përfaqësuar të gjithë zejditët, është aleat me Iranin pa u komanduar nga Irani, dhe është i angazhuar në një përplasje rajonale pa hequr dorë nga ndjekja e objektivave të veta yemenite. Ata që vazhdojnë të shikojnë ekskluzivisht nga Teherani për një shpjegim do të vazhdojnë të keqkuptojnë fuqinë që po përballen në Sana—dhe do të përpiqen ta zgjidhin Yemenin kudo përveçse në Yemen./X
