Petro Prodani
Dikur, Amerika kerkonte qe Epiri i Veriut ti bashkohej Greqise. Perkrahes te kesaj ideje ishin disa politikane te fuqishem amerikane, perfshi Presidentin Warren G. Harding, (1865-1923). Bile dhe Presidenti Woodrow Wilson ishte i ketij mendimi.
Shenim i rendesishem:
Ky postim ju drejtohet dashamiresve te historise te dokumentuar. Nuk eshte i pershtatshem per ata qe preferojne thashetheme …
*****
Ne fund te shekullit te 19-te, Amerika u shfaq si fuqia me e madhe ekonomike ne Bote. Statusi i saj ekonomik nuk perputhej me statusin politik. Keshtu qe amerikanet filluan te perdornin metoda te sofistikuara per perhapjen dhe shtrirjen e ndikimit te Shteteve te Bashkuara ne Europe dhe vende te tjera ku kontrolli i Anglise, Frances, Austo-Hungarise, Perandorise Ruse, etj, ishte masiv.
Lufta e Pare Boterore e ndihmoi Ameriken ta shumfishonte ndikimin e saj, vecanarisht ne Europen e lodhur dhe shkateruar nga betejat e pergjakshme. Me perfundimin e ‘Luftes se Madhe’ lindi nevoja e rindarjes/riorganizimit te interesave te shteteve fituese. Ky ishte dhe qellimi i mbajtjes se ‘Koferences se Paqes’ ne Paris, (1919-1920). Nje nga rezultatet me te rendesishme te ketij evenimenti ishte krijimi i Lidhjes se Kombeve / The League of Nations. Anetare te saj u bene Greqia, (30 Mars 1920), dhe Shqiperia, (17 Dhjetor 1920).
Amerikanet nuk e njohen asnjehere zyrtarisht Lidhjen e Kombeve. As u bene antare te saj. Ata e konsideruan ate si nje organizate fiktive te Fuqive Europiane. Keto te fundit, nepermjet kesaj ‘Lidhje’ kontrollonin shtetet kukulla qe kishin krijuar ne Europe per qellimet e tyre strategjike. Sipas amerikaneve, Lidhja e Kombeve ishte thjesht nje organizate propagandistike qe fshihej mbas koncepteve demokraci, vote, vete-vendosje, etj. Per keto arsye, Kongresi Amerikan nuk i aprovoi vendimet perfundimtare te Koferences se Paqes te Parisit.
Pavaresisht se dikush krijoi mitin e Presidentit Wilson si mbeshtetes i shteteve te vogla, amerikanet u perplasen me europianet per disa ceshtje madhore. Ne kete pike vlen per tu permendur se Wilson firmosi per kthimin e Shqiperise ne nje protektoriat italian dhe rishikimin e kufijve te saj ne favor te fqinjeve.
Nje rast i qarte perplasjesh Amerike – Europe ishte rezoluta qe Senati Amerikan aprovoi ne daten 17 Maj, 1920. Nepermjet saj senatoret amerikane i kerkuan Koferences se Paqes ne Paris qe ti kalonte Mbreterise Greke shume territore, perfshi Epirin e Veriut. Teksti i rezolutes paraqitet ne vazhdim.
“Rezoluta 324, shpreh mendimin e Senatit qe thote se Epiri i Veriut, 12 ishujt e Egjeut, dhe bregdeti perendimor i Azise se Vogel duhet ti jepen Greqise. Pas diskutimit nga Senati u morr vendimi i meposhtem:
VENDIM. Senati mendon se Koferenca e Paqes duhet ti jape Greqise; Epirin, 12 ishujt e Egjeut, dhe hapesirat ne bregdetin perendimor te Azize te Vogel ku predominon nje prezence e forte e popullates greke. Keto zona te perfshihen ne Mbreterine Greke.”
Ne vazhdim te kesaj mbeshtetje, ne daten 24 Tetor, 1920, senatori Warren G. Harding, (1865 – 1923), i kishte derguar Presidentit te Klubit te Republikaneve Greke ne shtetin e Massachusetts, nje leter ku pervec te tjerash thuhej:
“Une votova per rezoluten e Senatit qe deklaron se Epiri i Veriut, perfshi Korcen, Dymbedhjete Ishujt, dhe bregdeti i Azise se Vogel, duhet ti kaloje Greqise. Po ashtu, une votova per rezoluten qe shpreh gjykimin e Senatit qe Thraka duhet te perfshihet ne Mbreterine Greke. Une jam per nje marreveshje qe do ti afroje popullit grek drejtesi te plote.”
Dy jave me vone, Warren G. Harding u zgjodh President i Amerikes. Qendrimi i tij perkunderjet Shqiperise ndryshoi ne daten 28 Korrik 1922 kur administrata e tij njohu Shtetin Shqiptar. Ky veprim u nxit nga biznesi i madh amerikan sepse mendohej se ne Shqiperi ishin zbuluar rezerva te medha nafte. Nuk kaloi shume dhe interesi amerikan per Shqiperine ra.
Dhe perseri, ne Senatin Amerikan pati tentativa per te risjelle perseri ne skenen politike ceshtjen e Epirit te Veriut. Ne 19 Shkurt, 1945, Senatori Pepper propozoi nje rezolute ku kerkohej bashkimi i Epirit te Veriut dhe Korces me Greqine. Rezoluta u miratua ne vitin 1946.
“Resolved, That it is the sense of the Senate that Northern Epirus (including Corytsa) and the twelve islands of the Aegean Sea, known as the Dodecanese Islands, where a strong Greek population predominates, should be awarded by the peace conference to Greece and become incorporated in the territory of Greece.”
Ne shqip:
Vendim, Senati mendon se Epiri i Veriut (Perfshi Korcen) dhe dymbedhjete ishujt e Detit Egje, te njohur si Dymbedhjete Ishujt, ku mbizoteron prezenca e forte e popullates greke, duhet ti jepen Greqise. Koferenca e Paqes duhet ti perfshije ato ne territorin e Greqise.”
I vetmi ndryshim nga rezoluta e vitit 1920, ishte qe nuk permendej bregdeti i Azise se Vogel. Qartazi, interesat Amerikane ne Turqi kishin ndryshuar …
Si konkluzion, mendoj se Anglia ishte shteti europian qe respektoi me shume se te tjeret vendimet e Koferences se Londers, 1913. Rrjedhimisht dhe egzistencen e Shtetit Shqiptar te propozuar ne ate koference.
Ne se anglezet do te ishin terhequr, sot do te kishim nje tjeter ‘Harte Ballkanike’ …
