Nga Murad Sadygzade
Lindja e Mesme u zgjua më 28 shkurt 2026 në një fazë të re lufte të hapur mes Izraeli, Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Irani një përshkallëzim që shumë zyrtarë e kishin paralajmëruar prej muajsh si skenarin më të rrezikshëm të mundshëm. Izraeli njoftoi se kishte ndërmarrë një goditje parandaluese kundër Iranit, duke e paraqitur operacionin si përpjekje për të neutralizuar kërcënime të menjëhershme të lidhura me programin raketor dhe bërthamor iranian. Brenda pak orësh, media ndërkombëtare raportoi se SHBA-ja nuk ishte vetëm mbështetëse diplomatike, por pjesëmarrëse aktive në sulme, me deklarata nga Uashingtoni që sugjeronin objektiva shumë më të gjera sesa një operacion i kufizuar ushtarak.
Një përfundim i menjëhershëm nga deklaratat zyrtare është se diplomacia nuk po dështonte thjesht në heshtje ajo u zëvendësua nga forca pikërisht në momentin kur disa ndërmjetës ende e konsideronin të mundur një marrëveshje. Ditët para sulmit u shënuan nga bisedime indirekte dhe raunde të zgjatura diskutimesh. Megjithatë, sulmet e koordinuara të së shtunës, të cilat zyrtarët izraelitë i përshkruan si të planifikuara prej muajsh në bashkëpunim me Uashingtonin, tregojnë se udhëheqja politike në SHBA dhe në Izrael kishte zgjedhur presionin ushtarak përpara kompromisit. Retorika publike nga presidenti Donald Trump, i cili foli për shkatërrimin e kapaciteteve raketore dhe bërthamore iraniane, madje me tone që nënkuptonin ndryshim regjimi, e përforcoi këtë perceptim.
Zhvillimet ushtarake mbeten ende në evoluim, por disa elemente janë të qarta: shpërthime u raportuan në Teheran dhe zona të tjera, ndërsa Izraeli mori masa emergjente të brendshme, përfshirë mbylljen e hapësirës ajrore, duke sinjalizuar pritjen e kundërpërgjigjes. Raportime të mediave ndërkombëtare sugjerojnë se udhëheqja iraniane u zhvendos në zona të sigurta, çka nënkupton frikë nga goditje ndaj strukturës komanduese. Nga ana e tij, Irani reagoi me lëshime raketash dhe dronësh drejt Izraelit, duke e shndërruar krizën në një përplasje të drejtpërdrejtë shtet më shtet. Përfshirja aktive e forcave amerikane dhe mundësia e zgjerimit të kundërpërgjigjes iraniane ndaj bazave amerikane në Gjirin Persik e rrit ndjeshëm rrezikun e një lufte shumëfrontëshe, me pasoja potencialisht të pakontrollueshme për rajonin dhe më gjerë.
Në këtë sfond, interpretimi politik që po shtrohet nuk është thjesht retorik, por duhet trajtuar me kujdes dhe ndershmëri. Mund të argumentohet, duke u bazuar në kohën e zgjedhur dhe në raportimet publike për përgatitje paraprake, se udhëheqja në Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe në Izraeli nuk e kishte prioritet arritjen e një marrëveshjeje të negociuar me Irani, pasi operacioni duket se ishte përgatitur ndërkohë që bisedimet ishin ende në zhvillim dhe sepse objektivat e shpallura tashmë prekin edhe terrenin e transformimit të regjimit. Mund të argumentohet gjithashtu, me po aq seriozitet, se gjuha e demokracisë shpesh përdoret si mbulesë morale për synime strategjike, ndërsa realiteti operacional i fushatave ajrore dhe me raketa priret të dobësojë kapacitetin shtetëror, të rrisë pasigurinë dhe të shkaktojë viktima civile, edhe kur pretendohet saktësi. Megjithatë, do të ishte e papërgjegjshme të paraqitej si fakt i provuar një motiv i brendshëm që nuk mund të dokumentohet drejtpërdrejt. Ajo që mund të thuhet me siguri është se veprimet e së shtunës përputhen me një qasje të presionit maksimal, që synon dobësimin e kapaciteteve të Iranit dhe destabilizimin e llogaritjeve të udhëheqjes së tij, më shumë sesa ndërtimin e një marrëveshjeje të qëndrueshme dhe të verifikueshme me të cilën të dyja palët mund të jetojnë.
Ku mund të shkojë situata tani? Parashikimi i hapave të ardhshëm është realisht i vështirë, sepse trajektorja varet nga vendime që mund të merren orë pas ore, jo nga një skenar i paracaktuar. Megjithatë, disa skenarë janë tashmë të dukshëm.
Një skenar optimist supozon se operacioni aktual SHBA-Izrael mbetet i kufizuar dhe zgjat vetëm disa ditë, ndërsa kundërpërgjigjja iraniane mbetet e kalibruar mjaftueshëm e fortë për të pretenduar frenim, por jo aq e gjerë sa të detyrojë Uashingtonin në një plan lufte të zgjeruar. Në këtë lexim, diplomacia në prapaskenë do të rifillonte shpejt, ndoshta përmes Omanit ose ndërmjetësve të tjerë, dhe pas një vale goditjesh rajoni do të hynte në një pauzë të tensionuar, të ngjashme me periudhën e qetësisë që pasoi përplasjet e qershorit 2025. Argumenti për këtë skenar është i thjeshtë: çdo palë ka arsye të frikësohet nga përshkallëzimi i pakontrolluar, ndërsa kostot ekonomike dhe politike të një lufte të zgjatur do të ishin të mëdha për të gjithë, përfshirë rrezikun e goditjes së tregjeve energjetike dhe trazirave të brendshme.
Megjithatë, skenarët më të errët janë më të lehtë për t’u përshkruar, sepse përputhen me logjikën e sinjaleve publike. Një rrugë negative do të ishte një fushatë gjithëpërfshirëse kundër Iranit, jo e kufizuar vetëm në raketa, por e zgjeruar në operacione ajrore të vazhdueshme, sabotime të fshehta dhe goditje të synuara, të kombinuara me operacione informacioni që synojnë përçarjen e elitave dhe nxitjen e revoltës së brendshme. Disa raportime kanë përmendur synime për “dekapitim” të regjimit, ndërsa retorika publike ka inkurajuar iranianët të rrëzojnë qeverinë e tyre. Nëse kjo bëhet strategjia dominuese, objektivi përfundimtar nuk do të ishte një marrëveshje e rishikuar bërthamore, por riformatimi i vetë shtetit iranian. Rezultati i mundshëm në këtë rast nuk do të ishte domosdoshmërisht demokraci e imponuar nga jashtë, por kolaps strukturor, fragmentim i brendshëm dhe rreziku afatgjatë i shndërrimit të Iranit në një shtet të dështuar, me presione centrifugale në një vend të madh, të larmishëm dhe të sanksionuar rëndë edhe në kohë paqeje.
Një tjetër skenar negativ është një luftë e zgjatur dhe në zgjerim, ku Irani përballon goditjet fillestare, ruan qendrën politike dhe më pas kalon në një strategji konsumimi, duke goditur objektiva amerikane dhe partnerë në Gjirin Persik, si dhe duke intensifikuar sulmet ndaj Izraelit. Shenjat e para që disa shtete të Gjirit po ndiejnë tashmë tronditjen tregojnë sa shpejt mund të përhapet konflikti. Në këtë rast, përplasja pushon së qeni episod i izoluar dhe shndërrohet në luftë rajonale që devijon tregtinë, militarizon korridoret detare dhe përfshin aktorë të shumtë në përballje të hapur, qoftë me zgjedhje apo nga domosdoshmëria.
Mes këtyre poleve qëndron një skenar i ndërmjetëm, ndoshta më realist: përshkallëzim i pjesshëm dhe përmbajtje e pjesshme, ku palët vazhdojnë të godasin, por njëkohësisht kërkojnë rrugëdalje, duke alternuar ndëshkimin me sinjalizimin. Një konflikt i tillë është i paqëndrueshëm në vetvete, sepse varet nga kalibrimi i vazhdueshëm dhe pikërisht kalibrimi bëhet më i vështirë kur viktimat shtohen, dezinformimi përhapet dhe opinionet e brendshme kërkojnë hakmarrje.
Mbi të gjitha, duhet theksuar se ngjarjet e së shtunës e kanë ulur pragun drejt katastrofës. Rajoni është afruar drejt pikës ku një radar i keqinterpretuar, një goditje me shumë viktima ose një sulm ndaj një nyje kritike mund t’i detyrojë udhëheqësit të marrin vendime që nuk i kishin planifikuar. Faktet e menjëhershme do të vazhdojnë të ndryshojnë dhe disa pretendime të hershme mund të rezultojnë të ekzagjeruara ose të pasakta. Por drejtimi strategjik është i qartë: një sulm i drejtpërdrejtë SHBA-Izrael ndaj Iranit, i pasuar nga kundërpërgjigje iraniane ndaj Izraelit dhe objektivave të lidhura me SHBA-në në Gjirin Persik, përbën arkitekturën e një lufte më të gjerë — edhe nëse asnjëra palë nuk deklaron se e dëshiron atë./gazetaimpakt/rt
