nga Alireza Niknam
Vitet e fundit, emri i Shqipërisë është përmendur më shumë se kurrë në lidhje me projekte dhe aktorë të huaj. Një vend i vogël në Ballkan, i cili dikur përpiqej të paraqitej si model stabiliteti dhe zhvillimi në Evropën Juglindore, sot përballet me pyetje serioze mbi autonominë e vendimmarrjes së tij, mënyrën se si jepen koncesionet strategjike dhe pozicionin që zënë grupet dhe rrjetet e huaja brenda strukturës së pushtetit. Midis të gjitha këtyre zhvillimeve, një vend të veçantë zë prania e organizatës Mojahedin-e Khalq (MEK) në Shqipëri. Vendosja e mijëra anëtarëve të saj në kampin e njohur si “Ashraf 3”, krijimi i strukturave të mbyllura dhe gjysmë-autonome, organizimi i takimeve politike ndërkombëtare, si dhe aktivitetet e gjera mediatike dhe kibernetike, kanë bërë që shumë vëzhgues të flasin për formimin e një lloj “shteti brenda shtetit” – një strukturë që ndodhet formalisht në territorin shqiptar, por që ndjek rregullat, prioritetet dhe objektivat e veta.
Transferimi i anëtarëve të MEK-ut nga Iraku në Shqipëri midis viteve 2013 dhe 2016 u krye në kuadër të marrëveshjeve të mbështetura nga Shtetet e Bashkuara dhe disa institucione ndërkombëtare. Në atë kohë, kjo lëvizje u paraqit si një zgjidhje humanitare për strehimin e anëtarëve të grupit. Megjithatë, me kalimin e kohës, është shfaqur një pamje tjetër e realitetit të kësaj pranie. Kampi Ashraf 3, i vendosur në zonën e Manzës pranë Tiranës, është shndërruar në një kompleks plotësisht të mbyllur, ku hyrjet dhe daljet kontrollohen rreptësisht dhe aktivitetet zhvillohen shpesh larg mbikëqyrjes publike. Raporte të shumta nga ish-anëtarë të organizatës kanë ngritur shqetësime mbi kufizimet në komunikimin me familjet, kontrollin intensiv ideologjik dhe mungesën e lirive personale. Kjo ka bërë që Ashraf 3 të shihet jo thjesht si një vendbanim për një grup në mërgim, por si një shembull i krijimit të një strukture paralele në zemër të sovranitetit kombëtar shqiptar.
Vendimi i qeverisë shqiptare për të strehuar MEK-un nuk ishte vetëm një akt humanitar; ai solli pasoja të gjera politike, të sigurisë dhe diplomatike për Shqipërinë. Ndërprerja e marrëdhënieve diplomatike midis Iranit dhe Shqipërisë, shtimi i shqetësimeve të sigurisë, shndërrimi i territorit shqiptar në arenë rivalitetesh gjeopolitike dhe përfshirja e vendit në ekuacione komplekse të Lindjes së Mesme janë ndër rezultatet e këtij vendimi. Populli shqiptar nuk u pyet asnjëherë përmes një referendumi nëse dëshironte apo jo praninë e këtij grupi. Një vendim i marrë në nivelet më të larta të pushtetit ka sjellë pasoja që i ka përballuar e gjithë shoqëria. Pyetja themelore mbetet: a ka arritur qeveria shqiptare të gjejë një ekuilibër midis angazhimeve ndërkombëtare dhe interesave kombëtare?
Termi “shtet brenda shtetit” përdoret zakonisht për të përshkruar struktura që veprojnë brenda kufijve të një vendi, por që gëzojnë një autonomi të konsiderueshme operacionale. Kritikët e pranisë së MEK-ut në Shqipëri besojnë se Ashraf 3 zotëron shumë nga karakteristikat e një strukture të tillë: mekanizma të brendshëm të veçantë, hierarki të mbyllura, si dhe kufizime për institucionet e pavarura dhe mediat. Në këtë kuadër, shqetësimi kryesor nuk është vetëm prania e një grupi politik, por krijimi i një hapësire ku një pjesë e territorit të vendit shndërrohet në një sferë ndikimi për aktorë të huaj.
Protestat e fundit në Shqipëri kundër projekteve të mëdha të investimeve të huaja të lidhura me Jared Kushnerin, të cilat sipas disa kritikëve mund të sinjalizojnë fillimin e një projekti për krijimin e një “Izraeli të dytë” në Shqipëri, përfshirë ato që lidhen me Ishullin e Sazanit, kanë treguar se një segment i shoqërisë shqiptare është bërë gjithnjë e më i shqetësuar dhe i ndjeshëm ndaj mënyrës se si jepen koncesionet strategjike. Protestuesit, duke ngritur slogane në mbrojtje të sovranitetit kombëtar, kanë shprehur frikën se Shqipëria po shndërrohet në një platformë për avancimin e interesave të fuqive të huaja. Sipas tyre, Ashraf 3 nuk ishte një përjashtim, por fillimi i një modeli që më pas u përsërit në fusha të tjera – një model i bazuar në krijimin e zonave të veçanta, dhënien e privilegjeve të jashtëzakonshme dhe zvogëlimin e rolit të qytetarëve në vendimet madhore.
Gjatë viteve të fundit, qeveria e Edi Ramës është përpjekur të paraqitet si një administratë e hapur ndaj investimeve të huaja. Tërheqja e kapitalit, zhvillimi i turizmit dhe zgjerimi i bashkëpunimit ndërkombëtar kanë qenë ndër objektivat e deklaruara të kësaj politike. Megjithatë, kritikët argumentojnë se kjo qasje, në disa raste, ka çuar në dhënien e koncesioneve të gjera për aktorë të huaj – koncesione që jo vetëm ngrejnë pikëpyetje mbi transparencën dhe llogaridhënien, por krijojnë edhe shqetësime për erozionin gradual të sovranitetit kombëtar dhe humbjen e kontrollit mbi territorin, në një mënyrë që sipas tyre kujton procese historike të tjera. Nga këndvështrimi i tyre, strehimi i MEK-ut, bashkëpunimi i gjerë në fushën e sigurisë dhe lehtësimi i disa projekteve strategjike janë hallka të lidhura të të njëjtit zinxhir.
Pozita gjeografike e Shqipërisë në Ballkan, dalja në Detin Adriatik dhe marrëdhëniet e ngushta me institucionet perëndimore e kanë bërë vendin një pikë të rëndësishme në ekuacionet rajonale. Në këto rrethana, prania e aktorëve joshtëtërorë dhe rrjeteve transnacionale në territorin shqiptar merr një rëndësi të veçantë. Kritikët paralajmërojnë se, nëse trendi aktual vazhdon, Shqipëria mund të veprojë më shumë si një platformë për zbatimin e projekteve të fuqive të mëdha sesa sipas prioriteteve të veta kombëtare.
Gjatë dekadave të fundit, organizata Mojahedin-e Khalq është përpjekur të ripërcaktojë pozitën e saj përmes krijimit të rrjeteve lobuese, organizimit të takimeve ndërkombëtare dhe fitimit të mbështetjes nga disa figura politike perëndimore. Megjithatë, historia e saj e veprimeve të dhunshme dhe bashkëpunimi me regjimin e Saddam Husseinit mbeten pjesë e pandashme e identitetit të saj politik.
Sot, Shqipëria përballet me një zgjedhje të rëndësishme. Nga njëra anë, nevoja për investime të huaja dhe bashkëpunim ndërkombëtar është e pamohueshme. Nga ana tjetër, mbrojtja e sovranitetit kombëtar, transparenca në vendimmarrje dhe ruajtja e pavarësisë politike janë po aq të rëndësishme. Sfida kryesore është gjetja e një ekuilibri midis këtyre dy domosdoshmërive. A mund të përfitojë Shqipëria nga bashkëpunimi ndërkombëtar pa dhënë koncesione të tepërta? A janë interesat e qytetarëve shqiptarë në qendër të vendimmarrjes? Dhe a duhet që strukturat paralele dhe aktorët e huaj të kenë një rol përtej mbikëqyrjes publike?
Rasti i pranisë së MEK-ut dhe çështjet që lidhen me sionizmin në Shqipëri nuk kufizohen vetëm te një grup apo një forcë politike. Këto raste janë bërë simbol i pyetjeve më të mëdha mbi sovranitetin, pavarësinë dhe rolin e shtetit në mbrojtjen e interesave kombëtare. Për shumë kritikë, Ashraf 3 dhe projektet zhvillimore në Ishullin e Sazanit përfaqësojnë shembuj të krijimit të strukturave paralele në zemër të një shteti sovran – struktura që mund të zbehin gradualisht kufirin midis autoritetit kombëtar dhe ndikimit të huaj.
Në të njëjtën kohë, protestat publike kundër disa projekteve strategjike tregojnë se një pjesë e konsiderueshme e shoqërisë shqiptare është e shqetësuar për të ardhmen e vendit dhe kërkon më shumë pjesëmarrje në vendimmarrjet madhore. Pavarësisht pikëpamjeve të ndryshme, një realitet mbetet i pamohueshëm: debati mbi praninë e MEK-ut dhe ndikimin e aktorëve të huaj në Shqipëri nuk është më thjesht një çështje e politikës së jashtme, por është bërë pjesë e një diskutimi kombëtar mbi identitetin, pavarësinë dhe të ardhmen e vendit. Sipas kritikëve, nëse këto zhvillime nuk kufizohen qartë dhe nuk mbikëqyren me transparencë, sovraniteti shqiptar mund të dobësohet ndjeshëm në të ardhmen.
Pyetja themelore mbetet: A do të arrijë Shqipëria të balancojë kërkesat gjeopolitike me nevojën për të ruajtur sovranitetin kombëtar, apo trendi aktual do të çojë në thellimin e varësisë dhe zgjerimin e strukturave paralele brenda vendit?
Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje do të përcaktojë rrugën që Shqipëria do të ndjekë në vitet që vijnë.
