Gëzim Katuçi
Pjesa II
Princi Kajar
Ndër intelektualët iranianë, princi i njohur Kajar dhe kleriku shiit Abu ‘l-Hasan Mirza, i njohur si “Shaykh al-Ra’is”, ishte një nga mbështetësit më të zjarrtë të projektit Ittihad-i Islam. Megjithëse nuk ishte i imunizuar ndaj akuzave për heterodoksi, me burime të ndryshme që e akuzonin se ishte mason dhe të tjera që pretendonin se ishte një bahá’í i kamufluar, ajo që na intereson këtu është përmbajtja e përgjithshme e veprave të tij, të cilat pa dyshim patën ndikim mbi popullsinë iraniane, duke qenë se pretendimet e tjera nuk mund të provohen në mënyrë përfundimtare.
Në këtë rast, princi vizitoi Stambollin pas një pelegrinazhi në vitin 1884 dhe u takua me zyrtarët e lartë turq Ahmed Xhevdet Pasha dhe Riza Pasha, duke propozuar një plan me shtatë pika për intensifikimin e marrëdhënieve midis Perandorisë Osmane dhe Iranit. Ndër pikat e planit ishte edhe kjo:
“…qeveria osmane boton një gazetë me titullin Ittihad ul-Islam (Uniteti Islamik) në arabisht dhe persisht, në mënyrë që të gjithë myslimanët, dhe veçanërisht iranianët, të njihen me besimet e vërteta dhe objektivat e sulltanit…
Propozimi përfshinte gjithashtu pika lidhur me censurën e fyerjeve ndaj iranianëve në librat dhe gazetat e botuara në perandori, si dhe ndaj shiitëve në përgjithësi. Sipas disa burimeve, Sulltan Abdul Hamidi i pranoi zyrtarisht të shtatë pikat, por me kushtin shtesë që iranianët të ndalonin edhe ata çdo fyerje verbale ndaj sunnitëve. Të tjerë pretendojnë se propozimi nuk arriti kurrë te sulltani, ose të paktën se nuk iu dha asnjë përgjigje zyrtare.
Ajo që është e sigurt, megjithatë, është se Abu ’l-Hasani u takua me Sulltan Abdul Hamidin para se të kthehej në Iran dhe aty u zhvillua një bisedë interesante:
Sulltani i kërkoi Shejkh al-Ra’is t’i përcillte përshëndetjet e tij Shahut dhe t’i shprehte ndjenjën e tij të unitetit me të. Ai vuri në dukje se Nazim al-Dawlih (ambasadori iranian) kishte sjellë një letër zyrtare nga Shahu dhe se ishte shkruar një përgjigje, por ende nuk ishte dërguar.
Abdulhamidi II komentoi më pas:
“Armiqtë e Islamit janë të bashkuar. Është mirë që këto dy qeveri islame të jenë të bashkuara.”
Shejkh al-Ra’is u pajtua, duke kujtuar thënien e Profetit se “Mosbesimi është një komunitet i vetëm (al-kufr millah wahidah)” dhe duke vërejtur se, për rrjedhojë, ishte e përshtatshme që Islami të ishte i bashkuar. Ai shpresonte që harmonia midis dy shteteve të mos ndërpritej.
Princi premtoi të shkruante së shpejti një libër mbi temën e panislamizmit, i cili do të titullohej në mënyrë të përshtatshme Ittihad-i Islam. Përmbajtja e librit hodhi një hije dyshimi mbi bazat e supozuara bahá’í të teologjisë së Abu ’l-Hasanit, pasi një nga temat kryesore që ai mbron është epërsia absolute e Islamit ndaj të gjitha feve të tjera dhe Profeti Muhamed si vula e padiskutueshme e profetësisë.
Në fakt, ai bën thirrje për unitetin e sunnitëve dhe shiitëve nën parullën “Nuk ka zot tjetër përveç Allahut dhe Muhamedi është i Dërguari i Tij”, duke theksuar se qëllimi i tij nuk është që sunnitët apo shiitët të braktisin vlerat dhe besimet e tyre, por që të bashkohen kundër një armiku më urgjent dhe të drejtpërdrejtë, domethënë pushtuesve perëndimorë.
Për të dëshmuar përkushtimin e tij të palëkundur ndaj unitetit islamik, Abu ’l-Hasani arriti madje të kritikojë bashkëbesimtarët e tij shiitë:
“…të cilët nxisin emocionet e bashkëbesimtarëve të tyre duke shpërndarë broshura rreth Mekës dhe qyteteve të shenjta të Irakut që ‘flasin për liri dhe pavarësi’. Duke lënë të kuptohet se kjo lëvizje ishte deri diku e frymëzuar nga anglezët, ai shprehet pa mëdyshje: ‘Ata imagjinojnë se nën hijen e një lirie të tillë jobesimtare do të jenë të lirë ta praktikojnë fenë e tyre .Nëse perëndimorët do të sundonin Arabinë dhe Irakun, ‘ata do ta zbatonin “lirinë” për të ndërtuar kisha dhe taverna dhe për ta shndërruar Qaben në një shtëpi të poshtërsisë’. Ai u bën thirrje klerikëve shiitë të Irakut osman të mbështesin sulltanin dhe shpreh shpresën se do të hapet dera për audienca me të.
Një aspekt domethënës i kritikës së Abu ’l-Hasanit është referenca ndaj trazirave të mbështetura nga anglezët në Gadishullin Arabik. Në fund të fundit, princi Kajar nuk synonte që Irani të hiqte dorë nga pavarësia e tij për ta realizuar këtë ide, por e njihte nevojën për një burim të vetëm të autoritetit fetar për të centralizuar objektivat e të gjithë umetit. Sipas tij, kandidati ideal për të ushtruar këtë rol ishte kalifi, Sulltan Abdul Hamidi.
“Interesat e menjëhershme të botës islame… kërkonin që sulltani osman të njihej si burimi i autoritetit fetar për të gjithë myslimanët, pavarësisht përkatësisë së tyre sektare.
Pas vrasjes së Shahut të Persisë nga kushtetutëbërës radikalë të diasporës perse në Perandorinë Osmane, shumë prej të cilëve ishin laikët e përmendur më sipër që maskonin ideologjinë e tyre me retorikë panislamiste, marrëdhëniet midis Stambollit dhe Teheranit u përkeqësuan në mënyrë drastike.
Megjithëse Sulltan Abdul Hamidi i kishte burgosur dhe internuar përgjegjësit në Iran, përpjekjet e mëtejshme diplomatike rezultuan joefektive dhe kontrolli në rritje i Evropës mbi politikën e brendshme dhe të jashtme të vendit çoi përfundimisht në përmbysjen e dinastisë Kajar nga Pahlavit, të mbështetur nga britanikët, në vitin 1921, dy vjet përpara se Mustafa Kemal Atatürku të shfuqizonte Sulltanatin Osman.
Kleri irakian, nga ana tjetër, ruajti marrëdhënie relativisht të mira me qeverinë hamidiane pas përpjekjeve të ndërmarra për të siguruar besnikërinë e shiitëve vendas, deri në atë pikë sa të mbështeste qeverinë osmane edhe gjatë…Luftës së Parë Botërore
Duke marrë parasysh sa më sipër dhe duke pranuar se një armik më i madh e bën unitetin përsëri një çështje urgjente në kohën tonë, duhet të punojmë së bashku për t’u përballur me të.
Dhe Allahu e di më së miri.
/fb
