Zainab Zakariyah
A zotëron SHBA-ja teknologjinë ushtarake më të avancuar në Tokë? Sipas pothuajse çdo matjeje, po. Avionë me teknologji stealth, municione të drejtuara me precizion, shënjestrim përmes satelitëve, dhe tani, sipas vetë pranimit të Pentagonit, inteligjencë artificiale të integruar në vetë procesin e shënjestrimit.
Kështu që pyetja e madhe që lind është: nëse shënjestrimi është kaq preciz, pse makineria amerikane e luftës ka shkaktuar disa nga bilancet më të larta të viktimave civile nga çdo ushtri moderne? Luftë pas lufe, dekadë pas dekade, në çdo kontinent që ka pasur fatin e keq të pranisë ushtarake të SHBA-së.
Më 2 shtator 2026, po zhvillohej një dasmë në Kuhestak, një fshat malor në rrethin Sirik, në provincën Hormozgan të Iranit. Familjet mereshin siç mblidhen familjet kudo, me muzikë, ushqim dhe fëmijë të gëzuar të veshur me rroba me ngjyra.
Më pas, një sulm ajror amerikan goditi shtëpinë ku po mbahej festimi i dasmës. Të paktën pesë persona humbën jetën. Më i riu prej tyre ishte një fëmijë që duhet ta kishte kaluar atë natë duke kërcyer në një dasmë familjare dhe në vend të kësaj e kaloi në një morg të ftohtë. Po ata që mbijetuan? E para, ata tani duhet të mësojnë se si të jetojnë me traumën dhe fajin e mbijetesës.
Siriku nuk ishte një anomali, megjithatë; ishte hyrja më e fundit në një regjistër të gjatë. Që nga dhjetori i vitit 2001, SHBA-ja ka goditur më shumë se një duzinë dasmash në disa vende, duke i kthyer faktikisht dasmat në funerali.
Në korrik 2002, SHBA-ja sulmoi një dasmë në Uruzgan, Afganistan; vetëm dy gra i mbijetuan atij sulmi. Irak, maj 2004: një tjetër dasmë, një tjetër sulm amerikan. Në korrik, Nangarhar, Afganistan: një sulm ajror mbi një autokolonë nusesh vrau 47 persona, përfshirë vetë nusen, e cila i mbijetoi dy shpërthimeve përpara se i treti ta kapte. Muaj më vonë, në nëntor 2008, u godit një dasmë në Wech Baghtu, Kandahar — 37 të vdekur, 23 prej të cilëve fëmijë. Në dhjetor 2013, një dron amerikan qëlloi mbi një autokolonë dasme me 11 automjete në Rada’a, Jemen, duke vrarë të paktën 12 persona; nusja u plagos nga predhat. Dasmat, nga të gjitha gjërat, vazhdojnë të përfundojnë në listat e shënjestrave amerikane.
Minab, Lamerd dhe një spital me emrin e një pacifisti: ky model tregon se dasma e Sirikut nuk ndodhi e izoluar. Që në ditën e parë të luftës së agresionit SHBA-Izrael kundër Iranit, një sulm në sallën e sportit Shahid Naimi në Lamerd goditi një ekip volejbolli vajzash në mes të stërvitjes. Të paktën 21 persona u vranë, përfshirë disa fëmijë.
Hetuesit e pavarur e identifikuan armën si një raketë amerikane Precision Strike Missile, një sistem arme i futur së fundmi në përdorim, jo ndonjë municion dekadash i vjetër me arsyetimin e vjetrimit. Disa orë më parë po atë ditë, një sulm në shkollën fillore Shajareh Tayyebeh në Minab vrau më shumë se 160 persona, shumica prej tyre fëmijë, duke shënuar sulmin më deadlling të vetëm të luftës deri më tani.
Dhe në mesnatën e 1-2 marsit, sulmet e përbashkëta SHBA-Izrael dëmtuan spitalin Gandhi Hotel të Teheranit, duke shkatërruar njësinë e tij të fekondimit in-vitro dhe duke detyruar personelin të evakuonte embrionet dhe të posalindurit në mes të natës. Kjo ndodhi ndërsa Organizata Botërore e Shëndetësisë konfirmoi mbi 300 objekte shëndetësore të dëmtuara në javët që pasuan.
Vajza që luajnë volejboll. Fëmijë në një shkollë. Një klinikë IVF. Lufta është e tmerrshme; kjo është e qartë dhe askush nuk e konteston. Por si mundet që, përgjatë kaq shumë dekadave dhe kaq shumë luftërave të ndryshme, viktimat civile në këtë shkallë të vazhdojnë të klasifikohen si “aksident”?
Historia ka prirjen të funksionojë ashtu siç funksionon çdo vëzhgues i ndershëm: ajo kërkon modele, dhe modelat gjenerojnë teori. Dhe kur i vendos këto modele krah për krah, nga Kabuli në Bagdad, në Kandahar, në Jemen e përtej, me teorinë që vazhdon të paraqitet është aroganca e imperializmit. Sepse për çfarë është njohur ndonjëherë imperializmi, përveç se për dhunë, brutalitet dhe krime të pashprehshme të kryera kundër njerëzve të konsideruar më të ulët?
Psikologjia e “tjetrit”
Por ja çfarë e bën këtë model më shqetësues: psikologjia na thotë se qeniet njerëzore nuk janë instinktivisht të mefshëta. Lëndimi i një personi tjetër zakonisht prodhon një ngarkesë emocionale të vërtetë te ai që shkakton lëndimin.
Ushtarët e marrin atë ngarkesë me vete në shtëpi si ankthe, varësi, PTSD dhe rrezik vetëvrasjeje për pjesën tjetër të jetës së tyre. Kështu që, si arrin një sistem që njerëz të zakonshëm të vrasin të ftuar dasmash dhe fëmijë shkolle në mënyrë të përsëritur, brez pas brezi, pa u shembur i gjithë aparati nën peshën e fajit të vet?
Ai prodhon “tjetrin”. Ai e bën këtë duke i mësuar ushtarit se personi në anën tjetër të armës është në njëfarë mënyre më pak se njerëzor, kështu që kostoja emocionale e vrasjes së tij të zbehet përpara se të tërhiqet këmbëza.
Për të qenë të drejtë, imperializmi perëndimor nuk e shpiku këtë mekanizëm; “tjetërsimi” ka ekzistuar kaq sa kanë ekzistuar fiset dhe perandoritë. Por kombet perëndimore e përsosën atë dhe e lidhën “tjetërsimin” me diçka më tinëzare: ekscepcionalizmin.
Besimi se kombi i vet qëndron mbi rregullat morale që qeverisin të gjithë të tjerët, i paprishshëm nga natyra, kështu që çdo gjë që bën është automatikisht e arsyetuar. Së pari, sepse po u bëhet njerëzve që tashmë janë përcaktuar si më të ulët, dhe së dyti, sepse po bëhet, supozohet, për arsye të mira dhe fisnike.
Gjenerali William Westmoreland, i cili komandonte forcave amerikane në Vietnam, e tha këtë hapur para kamerave në dokumentarin e vitit 1974 Hearts and Minds, duke shpjeguar pse vdekjet e vietnamesve nuk peshonin mbi të siç peshonin vdekjet e me amerikanëve.
Ai tha: “Aziatiku nuk i vendos të njëjtin çmim të lartë jetës siç bën një perëndimor.” Një gjeneral me katër yje, duke folur në emër të doktrinës, ndoshta pa e kuptuar as vetë.
Një tjetër veteran i marinsave të Vietnamit, Lloyd Lofthouse, bëri një pranim më të vogël por po aq domethënës në eseun e tij “Dallimet kulturore dhe amerikani injorant në Vietnam”. Ai nuk mund të kujtonte asnjë person të vetëm në njësinë e tij që të kishte shfaqur kuriozitet të vërtetë për kulturën apo historinë e vendit që po pushtonin. Pse? Sepse nuk mund të zihet zi për diçka që nuk je mësuar kurrë ta shohësh.
Përderisa për vdekjen dhe torturën flitet shpesh kur bëhet fjalë për imperializmin, ekziston një tjetër krim edhe më sinistër për të cilin flitet më pak, dhe ai është ekonomia e trupit të pushtuar.
Ekonomia e trupit të pushtuar
E njëjta logjikë e njerëzve më të ulët dhe qëllimeve të arsyetuara shtrihet përtej fushëbetejës në atë se çfarë ushtritë pushtuese ndërtojnë rreth vetes.
Midis viteve 1966 dhe 1969, afërsisht 70,000 trupa amerikane kaluan përmes Tajlandës në leje zyrtare “Pushimi dhe Argëtimi”. Pentagoni zyrtarisht e dekurajonte prostitucionin ndërsa patrullat e tij të shërbimit shoqëronin ushtarët në lokalet ku gratë po prisnin.
Ekonomistët më vonë gjetën pesë herë më shumë prostituta komerciale pranë ish-bazave të SHBA-së sesa pranë bazave tajlandeze të papërdorura — një goditje kërkese që vazhdon të formësojë ekonominë gjashtëdhjetë vjet më pas.
Dhe nëse kjo tingëllon si histori e lashtë, më përgjigjuni kësaj: pas 286 ditësh në det duke kryer sulme në Iran, ku e bëri grupi i goditjes i aeroplanmbajtëses USS Abraham Lincoln ndalimin e tij të parë të vërtetë në port më 2 shtator 2026? Në Laem Chabang, një ishull i njohur si zona e kuqe, qendra e turizmit seksual. Detarët u dërguan direkt me autobusë në hotele në Pattaya për “pushim dhe rikuperim”. E njëjta vijë bregdetare. I njëjti vend. E njëjta fjalë. Gjashtëdhjetë vjet më vonë.
Në Kore, kjo kulturë u bë zyrtare. Pas Luftës së Koresë, ushtria e SHBA-së dhe qeveria e Koresë së Jugut së bashku ndërtuan dhe menaxhuan “qytetet e kampeve” (camptowns), të kompletuara me klinika të drejtuara nga qeveria për t’i mbajtur punëtoret e sistemit, të cilat ishin kryesisht jetime dhe vajza të braktisura, funksionale për përdorim të vazhdueshëm.
Dhe në Kenia, ushtarët britanikë që stërviteshin në Njësinë Stërvitore të Ushtrisë pranë Nanyuki-t kanë bërë fëmijë me gra vendase për gjashtëdhjetë vjet dhe janë zhdukur drejt shtëpisë në Angli. Me mijëra raste të dhunës seksuale dhe qindra raste të dokumentuara, asnjë ushtar i vetëm nuk u ndëshkua.
Fëmijët rriten në fshatrat e tyre si të dëbuar, duke jetuar me stigmën e mënyrës se si u ngjizën, duke u thirrur “britanikë” si një fyerje, dukshëm ndryshe, funksionalisht pa baballarë, duke pritur një vend që nuk i ka kërkuar kurrë dhe një baba që mund të mos e dijë as që ata ekzistojnë.
E njëjta logjikë e trupit të pushtuar nuk ndalet te gardhi rrethues — ajo kthehet përbrenda. Gratë që shërbejnë brenda vetë këtyre ushtrive kanë raportuar sulme seksuale në shkallë që tejkalojnë pothuajse çdo vend pune civil.
Vetëm në vitin 2025, Pentagoni vlerësoi se mbi 20,000 pjesëtarë të shërbimit të SHBA-së përjetuan kontakt seksual të nedëshiruar, ku gratë e raportonin atë në më shumë se katërfishin e shkallës së burrave.
Patriarkati, siç selit, ka versionin e vet të “tjetrit” brenda kazermave po aq sa jashtë tyre. Një ushtare grua mund të trajtohet përsëri si me më pak të drejtë për autonomi trupore sesa misioni rreth saj. Dhe më në fund, mbërrijmë te mungesa e llogaridhënies që i lejon këto krime të vazhdojnë përgjithmonë.
Kur sinjalizuesi paguan dhe autori jo
Në vitin 2005, marinsat amerikanë në Haditha, Irak, vranë 24 civilë të paarmatosur, përfshirë një burrë 76-vjeçar në karrige me rrota dhe gjashtë fëmijë, në atë që një hetim i mëvonshëm e përshkroi si një hakmarrje të shfrenuar pas një bombe anës rrugës.
Vetëm një marins u dënua ndonjëherë për diçka: shkelje nga pakujdesia e detyrës. Për krimin e vrasjes së dhjetëra njerëzve, përfshirë fëmijë, një ushtar i vetëm u ul në detyrë pa asnjë ditë burgim.
Një vit më parë, në burgun e Abu Ghraib-it, ishte rezervisti i ushtrisë Joe Darby ai që dorëzoi fotografitë që ekspozonin torturën e të ndaluarve irakianë. Për këtë veprim, Darby mori kërcënime me vdekje, u vendos nën mbrojtje të armatosur për gjashtë muaj dhe u quajt tradhtar nga vetë komuniteti i tij.
Miku i tij ushtar, Samuel Provance, i cili foli për shtypin rreth abuzimit, u ul në detyrë dhe u kërcënua me dhjetë vjet në burg ushtarak. Burrat që kryen torturat kryen dënime krahasimisht të shkurtra; burrat që e ekspozuan atë humbën sigurinë, reputacionin dhe, në disa raste, karrierën e tyre.
Nëse ka rregulla lufte, pse njerëzit që raportojnë shkeljen e tyre vuajnë më shumë se njerëzit që e kryejnë atë? Nëse ka rregulla, pse aplikohen ato aq rrallë? Nëse aplikohen, pse ka kaq pak llogaridhënie? Dhe nëse nuk ka llogaridhënie, atëherë nuk ka as parandalim, dhe pa parandalim, sistemi po i thotë, në fakt, çdo ushtari, piloti dhe komandanti nën të: bëni çfarë të doni. Me fjalë të thjeshta, kështu krijohet një organizatë terroriste.
Në një epokë kur ushtria e SHBA-së thotë se po përdor gjerësisht inteligjencën artificiale në procesin e saj të shënjestrimit, si godet një sulm të njëjtën shkollë në Minab dhe përsëri quhet gabim?
Si mund të testohet një teknologji e re amerikane e goditjes me precizion në Lamerd kundër një ekipi volejbolli vajzash shkolle? Si bëhet një spital dëm kolateral, jo një herë, por si një nga mbi 300 objektet shëndetësore të dëmtuara?
Pse askush nuk është dënuar në mënyrë domethënëse për kërkëllimën në Abu Ghraib, për masakrat e dasmave në Afganistan, për modelin e dokumentuar dekada-gjatë të sulmeve seksuale nga ushtarët britanikë, amerikanë dhe aleatë kundër grave nga Kenia në Okinawa? Dhe pse qindra, nëse jo mijëra, raportime për sulme seksuale të paraqitura nga ushtaret femra brenda këtyre ushtrive kaq rrallë përfundojnë në diçka tjetër përveç heshtjes?
Asnjë nga kjo nuk kërkon të besosh në një konspiracion sekret. Kërkon vetëm të vëresh se kur e njëjta grusht kombesh, brez pas brezi, vazhdon të prodhojë të njëjtat kategori dëmesh — dasmën e masakruar, shkollën e bombarduar, shtëpinë e publikut të ndërtuar rreth bazës, ushtarin që sulmoi sepse e dinte se mund ta bënte, sinjalizuesin e dënuar më rëndë se krimineli — shpjegimi i ndershëm nuk është një varg rastësish.
Është një doktrinë, e trashëguar nga perandoria, e pamësuar kurrë plotësisht. Gjenerali që e quajti të lirë pikëllimin e një populli të tërë, piloti që goditi një fushë volejbolli me raketën më të re në arsenalin e tij, dhe detari i dërguar me autobus në Pattaya pas nëntë muajsh luftë, që të gjithë, në mënyrat e tyre të ndryshme, u mësuan së pari të njëjtit mësim: se disa njerëz janë protagonistët e historisë, dhe disa janë thjesht njerëzit në tregim që e keqja ishte e destinuar t’u ndodhte, gjithmonë.
Zainab Zakariyah është një shkrimtare dhe gazetare me bazë në Teheran, me origjinë nga Nigeria./presstv
