Armiqësitë e fundit tregojnë pse forca ushtarake nuk mund ta zgjidhë krizën. Ja çfarë nënkuptojnë luftimet e rifilluara për Hormuzin dhe më gjerë.
Nga Sergey Poletaev, analist informacioni dhe publicist, bashkëthemelues dhe redaktor i projektit Vatfor.
Tensionet po përshkallëzohen sërish në Gjirin Persik. Presidenti i SHBA-së, Donald Trump, njoftoi Kongresin për rifillimin e sulmeve ajrore ndaj Iranit dhe u zotua të shkatërrojë të gjithë infrastrukturën ushtarake të Republikës Islamike në Ngushticën e Hormuzit. Nga ana tjetër, ushtria iraniane ka sulmuar objektiva amerikanë në rajon. Sipas mediave iraniane janë goditur sistemet amerikane të komunikimit, sistemet e mbrojtjes raketore Patriot, një depo municioni në Kuvajt dhe objektiva të tjerë.
Luftimeve u janë bashkuar edhe huthët e Jemenit. Si përgjigje ndaj sulmeve të Arabisë Saudite në aeroportin e Sanaas, ata sulmuan me raketa dhe dronë aeroportin Abha në Arabinë Saudite dhe paralajmëruan të gjitha kompanitë ajrore që të mos fluturojnë në hapësirën ajrore saudite.
Si po i qasen palët këtij raundi të fundit të konfliktit dhe si do të zhvillohen ngjarjet? Këtë e hulumtojmë më poshtë.
Një pat pozicion i përsosur
Në artikullin tonë të mëparshëm për Iranin, ne sugjeruam se skenari më i mundshëm pas armëpushimit do të ishte shkëmbimi i herëpashershëm i zjarrit, me Iranin që kontrollon efektivisht trafikun nëpërmjet Ngushticës së Hormuzit. Kjo është pikërisht ajo që ndodhi. Ujërat territoriale të Omanit mbeten të minuara dhe anijet mund të lëvizin vetëm përmes ujërave territoriale të Iranit. Memorandumi i qershorit ka detyruar efektivisht SHBA-në ta pranojë këtë situatë.
Megjithatë, kontradiktat vetëm sa janë thelluar që atëherë. Së pari, as SHBA-ja dhe as Irani nuk janë të interesuar për rifillimin e armiqësive. Por duke qenë se asnjëra palë nuk i shkaktoi palës tjetër ndonjë humbje strategjike në raundin e kaluar, ata nuk kanë qenë në gjendje të merren vesh për asgjë substanciale. Çdo marrëveshje është një kompromis, një lëshim – por pse duhet të dorëzohet dikush nëse nuk ka humbës?
Në këtë situatë, logjika ushtarake i shtyn të dyja palët drejt armiqësive të përtërira; logjika politike gjithashtu favorizon luftën, pasi beson se kontradiktat mund të zgjidhen vetëm me forcë; edhe logjika ekonomike gjithashtu avokon për luftë, pasi trafiku normal nëpërmjet Ngushticës së Hormuzit nuk ka rifilluar dhe mungesa globale e naftës vazhdon.
Në të njëjtën kohë, askush nuk është gati të luftojë; as SHBA-ja dhe as Irani nuk i kanë mjetet për t’i shkaktuar një humbje strategjike palës tjetër. Dhe derisa të ketë një kuptim se si mund të arrihet kjo, derisa njëra palë të bindet se mund ta arrijë qëllimin e saj me forcë, kjo balancë e pasigurt dhe absurde do të vazhdojë.
SHBA-ja u përpoq t’ua kalonte luftën arabëve, duke sugjeruar: “Ju duhet, merreni ju me Iranin”. Por nuk pati budallenj mes arabëve. Madje edhe Emiratet e Bashkuara Arabe, i vetmi komb arab që doli publikisht në krah të SHBA-së, nuk ishin të vullnetshëm të luftonin. Kjo është e kuptueshme: nëse EBA përfshihet me të vërtetë në një luftë në shkallë të gjerë me Iranin, ata rrezikojnë të marrin goditjen kryesore. E gjithë infrastruktura e monarkive të Gjirit, të gjithë ata rrokaqiej të praruar në bregdet, të gjitha impiantet e shkripëzimit që furnizojnë me ujë dhe të gjitha objektet portuale do të jenë objektiva të lehtë, pasi janë të rreshtuara përgjatë një brezi të ngushtë bregdetar direkt përballë bregdetit iranian.
Në qershor, Amerikës i duhej një pushim. Kupa e Botës, ditëlindja e Trumpit dhe 250-vjetori i pavarësisë së Amerikës nuk ishin ngjarje që administrata dëshironte të eklipsoheshin nga një luftë gjithnjë e më jopopullore në vend, ku raketat dhe dronët që shpërthenin do të dominonin titujt e lajmeve.
SHBA-së i duhej një lloj dokumenti që publiku do ta besonte – kështu që në vend të një traktati të plotë paqeje, doli memorandumi me 14 pika.
Nga ana e tij, Irani kishte nevojë që SHBA-ja të hiqte bllokadën që i krijonte probleme. Shtetet arabe të Gjirit kërkuan gjithashtu heqjen e bllokadës – në fakt, bllokada amerikane ishte një problem më i madh për to sesa bllokada e vendosur nga Irani.
Ndërkohë, çështjet afatgjata si garancitë e sigurisë për Iranin, statusi i përhershëm i Ngushticës së Hormuzit dhe fati i programit bërthamor iranian mbeten të pazgjidhura. Ato kërkojnë kompromise komplekse, për të cilat asnjëra palë nuk është e aftë aktualisht.
Sidoqoftë, gjatë muajit të kaluar, një pjesë e naftës së grumbulluar në Gji ka hyrë në treg përmes ngushticës “pjesërisht të hapur”. Edhe pse kjo nuk e ka zgjidhur problemin e rezervave të pakësuara afatgjata, ajo ka ulur ndjeshëm çmimet dhe ka çliruar pjesërisht vendet perëndimore, përfshirë SHBA-në, nga presioni inflacionist i grumbulluar muajt e fundit.
Lufta e Shredingerit (Schrödinger)
Tani po dëshmojmë një tjetër përshkallëzim. A do të çojë kjo në një luftë të re në shkallë të gjerë? Le të supozojmë që jo. Ja pse.
Lufta mund të krahasohet me macen e Shredingerit – eksperimenti mendor në të cilin një mace hipotetike qëndron në një kuti me një pajisje të aftë për ta vrarë atë me 50% probabilitet. Derisa kutia të hapet, rezultati nuk mund të dihet, që do të thotë se macja është njëkohësisht e gjallë dhe e vdekur për ne. Në fizikë, ky fenomen quhet pasiguri kuantike.
Në përgatitje për luftë, palët rrisin ushtrinë e tyre, planifikojnë veprimet e tyre, kryejnë stërvitje, analizojnë dhe parashikojnë se si do të sillet armiku. Megjithatë, periudha e paraluftës është gjithmonë një “kuti e mbyllur”. Është e pamundur të përcaktohet paraprakisht se çfarë do të ndodhë gjatë një lufte dhe nëse planet e paraluftës do të kenë ndonjë vlerë. Vetëm lufta do ta “hapë kutinë”.
Mund të duket se pas luftës në Iran asgjë nuk ka ndryshuar realisht dhe palët kryesisht u kthyen në gjendjen e tyre të paraluftës, pasi kontradiktat mes tyre nuk janë zhdukur. Por në realitet, është bërë e qartë se SHBA-ja dhe Izraeli nuk mund ta ndryshojnë regjimin në Teheran me forcë ushtarake, dhe Irani nuk mund t’i shkaktojë dëm kritik SHBA-së dhe Izraelit. Lufta u ka demonstruar të gjitha palëve kufijtë e aftësive të tyre. Ky është një faktor themelor që do të përcaktojë gjendjen e punëve në rajon për shumë vite në vijim.
Duke pasur parasysh këtë, palët do të përgatiten për një konflikt të ri. Ka një thënie që thotë: “gjeneralët luftojnë gjithmonë luftën e fundit”, gjë që zakonisht thuhet me përbuzje. Por në realitet, lufta e mëparshme është e vetmja përvojë praktike që ata kanë, ndërsa konstruktet teorike ushtarake janë të shkëputura nga realiteti. Kjo është arsyeja pse doktrinat ushtarake janë aq konservatore. Ato janë të shkruara me gjak.
Përgatitja për luftën e ardhshme do të marrë kohë. Shumë gjëra duhet të rishikohen, ide të reja duhet të shfaqen dhe burimet duhet të grumbullohen për të mbështetur këto ide.
Kur përgatitet për një luftë të re, pala fituese është gjithmonë më e cenueshme, pasi është më pak e motivuar për të korrigjuar gabimet e së kaluarës. Në këtë kuptim, Irani është i cenueshëm dhe udhëheqja e tij mund të priret të flejë mbi dafina, duke menduar: “Herën e kaluar ne bllokuam ngushticën dhe lëshuam me sukses dronë Shahed kundër fqinjëve tanë, kështu që herën tjetër duhet të bëjmë të njëjtën gjë, vetëm se me më shumë burime. Për shembull, të lëshojmë 2,000 dronë në ditë në vend të 200”. Megjithatë, kundërshtarët e Iranit do të detyrohen të nxjerrin konkluzione më të thella, dhe kjo mund t’u japë atyre një avantazh herën tjetër. Dronët janë objektiva relativisht të thjeshtë; është shumë më e lehtë të ndërtosh një mbrojtje ajrore efektive, të shkallëzueshme dhe të lirë kundër tyre sesa kundër avionëve dhe raketave. Por përsëri, kjo është një çështje e së ardhmes dhe do të marrë të paktën disa vite.
Ngjarje të pamendueshme
Gjatë luftës mund të ndodhin gjëra që më parë ishin të pamendueshme, vetëm që më vonë të kthehen në normën e re. Në rastin e luftës me Iranin, kjo ishte para së gjithash vrasja e liderëve, dhe së dyti, mbyllja e Ngushticës së Hormuzit. Pasojat e këtyre ngjarjeve ndryshonin. Askush nuk flet shumë për vrasjen e liderëve – ajo konsiderohet si një lloj anomalie. Por tani, të gjithë duhet të supozojnë se kjo është e mundur dhe askush nuk është i paprekshëm, përfshirë SHBA-në. Kutia e Pandorës është hapur.
Sa i përket Ngushticës së Hormuzit, ajo është kthyer në betejën vendimtare të luftës dhe mundësia e bllokimit të saj të përtërirë do të ndikojë në shumë gjëra. Çdo vendim në lidhje me logjistikën, investimet dhe ndërtimin industrial do të merret në bazë të kësaj, dhe do të merret me kujdes. Kur ngushtica u mbyll, fati i monarkive të Gjirit Persik ndryshoi përgjithmonë. Trauma psikologjike ka qenë e thellë dhe do të prekë të paktën një gjeneratë.
Ekziston edhe një faktor tjetër, që vepron ngadalë por në mënyrë të pashmangshme. Konfliktet e ardhshme përcaktohen nga ndryshimet globale. Përpara Luftës së Parë Botërore, të gjithë ishin të bindur se ky lloj lufte nuk do të ndodhte kurrë. Ekonomia ishte globale, bota e bashkuar, kapitali dhe njerëzit rridhnin lirshëm nga njëri vend në tjetrin dhe vendet e zhvilluara thjesht nuk mund të luftonin kundër njëri-tjetrit. Ju duket e njohur?
Por më pas erdhi Revolucioni Industrial, i cili krijoi aftësi të reja ushtarake dhe një dëshirë të menjëhershme për t’i testuar ato. Kjo çoi në Luftën e Parë Botërore dhe fill pas saj, në Luftën e II Botërore.
Situata aktuale është e ngjashme. Revolucioni i Inteligjencës Artificiale (IA) është në zhvillim e sipër, duke ofruar aftësi ushtarake radikalisht të reja. Është e pamundur të parashikohet vektori i këtij zhvillimi dhe shkalla e ndikimit të tij në të ardhmen – dhe ky është faktori kryesor i pasigurisë. Çdo spekulim mbi këtë çështje është i ngjashëm me përpjekjen për të gjetur nëse macja e Shredingerit është e gjallë apo jo.
Një individ i vetëm, madje edhe presidenti i SHBA-së, nuk mund të ndikojë në kaq shumë faktorë objektivë. Edhe nëse Trump vendos të bombarojë Iranin derisa t’i mbarohen bombat dhe raketat, ka pak gjasa që kjo të çojë në ndryshimin e regjimit në Iran. Dhe kjo do të thotë se përshkallëzimet dhe armëpushimet do të vazhdojnë derisa bota të ndryshojë mjaftueshëm sa për të ndryshuar rezultatin e luftës së ardhshme (mjerisht, të pashmangshme)./RT
