Israel Kasnett
Marrëdhënia e Kryeministrit Rama me administratën amerikane të Presidentit Donald Trump është përshkruar si e ndërlikuar, me retorikën anti-BE të Trump që ngre hije mbi peizazhin zgjedhor të Shqipërisë dhe përpjekjet e integrimit. Për investitorët institucionalë izraelitë që i japin përparësi stabilitetit afatgjatë, një paqëndrueshmëri e tillë ngre flamuj të kuq…
Për shumicën e izraelitëve, Shqipëria mbetet pothuajse e fshehur midis Greqisë dhe Italisë, dy destinacione të njohura për pushime dhe biznes. Por pak izraelitë e kuptojnë se Shqipëria ka më shumë për të ofruar sesa statusi i saj i perceptuar si një vend i prapambetur.
Shqipëria dhe Izraeli ndajnë një lidhje të farkëtuar gjatë Holokaustit, pasi vendi i Evropës Juglindore ishte një nga të paktat e pushtuara nga nazistët ku popullsia hebraike jo vetëm mbijetoi, por u rrit, falë guximit të jashtëzakonshëm të qytetarëve të saj me shumicë myslimane, të cilët strehuan hebrenjtë me rrezik të madh personal. Shumë shqiptarë u dhanë strehë mijëra hebrenjve, duke i shpëtuar nga persekutimi nazist. Kjo trashëgimi morale ka kultivuar një vullnet të mirë në Izrael, ku Shqipëria mbahet mend si një far i njerëzimit në mes të errësirës.
Që kur Shqipëria hapi Ambasadën e saj në Tel Aviv në vitin 1988 dhe Izraeli përuroi ambasadën e saj në Tiranë në gusht 2012, marrëdhëniet dypalëshe janë rritur dhe bashkëpunimi është thelluar, veçanërisht në fushat e ekonomisë, kulturës, bujqësisë dhe sigurisë kibernetike.
Shqipëria është një aleat strategjik dhe e ka dënuar me forcë Hamasin, ndërkohë që ka nxitur lidhje të forta sigurie me Izraelin, duke përfshirë bashkëpunimin midis forcave shqiptare dhe gjigantit izraelit të mbrojtjes Elbit Systems.
Potenciali ekonomik i Shqipërisë
Në letër, potenciali ekonomik është i jashtëzakonshëm. Fluturimet direkte lidhin Tel Avivin me Tiranën, Shqipëria krenohet me një vijë bregdetare mahnitëse mesdhetare dhe qeveria e drejtuar nga Edi Rama projekton një imazh pro-biznesi dhe miqësor ndaj inovacionit.
Investitorët izraelitë, të njohur për oreksin e tyre për tregjet në zhvillim, duhet të dynden drejt Shqipërisë. Megjithatë, realiteti është krejtësisht i ndryshëm: flukset e investimeve mbeten modeste, të bllokuara jo nga barrierat kulturore, por nga çështje të thella strukturore. Kapitali izraelit heziton, i kujdesshëm ndaj brishtësisë institucionale të Shqipërisë dhe deficiteve të sundimit të ligjit.
Nga perspektiva e investitorit izraelit, ky është “Paradoksi i Sigurisë”. Izraelitët nuk janë të panjohur me rrezikun, ndërsa lulëzojnë në mjedise komplekse nga Afrika në Azi, por ata këmbëngulin në parashikueshmërinë ligjore. Shqipëria ofron siguri fizike për hebrenjtë që kërkojnë biznes ose kënaqësi, me praktikisht zero antisemitizëm, një kontrast i freskët me kërcënimet në rritje në Evropën Perëndimore.
Megjithatë, peizazhi i biznesit duket i pasigurt nga ana ligjore. Rrjetet e vazhdueshme kriminale dhe institucionet e dobëta gjyqësore i bëjnë asetet të cënueshme. Projektet e mëdha po ndalen për shkak të frikës se kontratat mund të shpërbëhen në një sistem të rrënuar nga paparashikueshmëria.
Ky hezitim amplifikohet nga konteksti më i gjerë gjeopolitik në Ballkan. Procesi i pranimit të Shqipërisë në BE po ecën përpara ngadalë, por politika e brendshme shton shtresa pasigurie. Marrëdhënia e Kryeministrit Rama me administratën amerikane të Presidentit Donald Trump është përshkruar si e ndërlikuar, me retorikën anti-BE të Trump që ngre hije mbi peizazhin zgjedhor të Shqipërisë dhe përpjekjet e integrimit. Për investitorët institucionalë izraelitë që i japin përparësi stabilitetit afatgjatë, një paqëndrueshmëri e tillë ngre flamuj të kuq.
Në qendër të kësaj krize janë problemet e sundimit të ligjit në Shqipëri, të mishëruara nga normat alarmante të paraburgimit. Një shifër marramendëse, rreth 62% e të burgosurve janë në paraburgim, më e larta në Evropë, duke nxjerrë në pah një sistem të mbështetur në burgosje të zgjatur pa dënim. Struktura Speciale Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), e cila synon të çrrënjosë korrupsionin, përballet me akuza për tejkalim të kompetencave gjyqësore, duke u shndërruar në një mjet për manovrim politik. Për investitorët e huaj, kjo gërryen besimin: një kuadër ligjor që shpërfill procesin e rregullt ligjor minon vetë themelet e marrëveshjeve të sigurta të biznesit.
Si ndikon pasiguria
Kjo nuk është abstrakte. Kini parasysh Ilir Metën, ish-presidentin që vizitoi Izraelin në janar 2020. Ai i përqafoi ngrohtësisht ekipet e shpëtimit të IDF që ndihmuan vendin e tij pas tërmetit shkatërrues të vitit 2019, duke u dhënë atyre “Medaljen e Artë të Shqiponjës” prestigjioze në shenjë mirënjohjeje. Kredencialet pro-Izraelit të Metës janë të patëmetë, të rrënjosura në lidhjet historike të forcuara nga deklaratat e miqësisë midis Ramës dhe Kryeministrit Benjamin Netanyahu në vitin 2015.
Megjithatë, sot, ai ndodhet në paraburgim, një viktimë e vetë sistemit që synon të sigurojë drejtësi.
Paraliza shtrihet edhe tek kryetari vizionar i bashkisë së Tiranës, Erion Veliaj, arkitekti i sinergjisë urbane Shqipëri-Izrael. Veliaj e modeloi në mënyrë eksplicite ringjalljen e Tiranës sipas Tel Avivit, duke e quajtur atë “Tel Avivi i Ballkanit”, një qendër inovacioni, kulture rinore dhe rritjeje të nxitur nga teknologjia. Ai krijoi lidhje me kryetarin e bashkisë së Tel Avivit, Ron Huldai, të cilin e quan mentor, duke e takuar disa herë për të shkëmbyer ide mbi transformimin urban.
Vizioni i Veliajt shkoi më tej: ai ftoi kompanitë izraelite në Zonën e Zhvillimit Ekonomik të Tiranës (TEDA), Zonën e Lirë Ekonomike të parë të Shqipërisë në Kashar. E pozicionuar si një parajsë pa taksa për firmat e teknologjisë, automobilave dhe dixhitale, TEDA ofron përjashtime nga TVSH-ja dhe dogana të thjeshtuara për të anashkaluar burokracinë. Gjatë “Javës së Teknologjisë Tiranë-Tel Aviv”, Veliaj u bëri thirrje startup-eve izraelite të krijojnë seli rajonale atje, duke premtuar një portë të pandërprerë drejt Evropës.
Por që nga dhjetori, ky vizion është ngrirë. Veliaj ndodhet në paraburgim prej disa muajsh, duke filluar nga shkurti i vitit 2025, mes akuzave që kritikët i quajnë përndjekje politike. Edhe pse Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë e rrëzoi shkarkimin e tij në nëntor 2025, duke e rikthyer në detyrë pas asaj që ishte shndërruar në një përvojë të vështirë 9-mujore, ai ende mbetet i ndaluar të marrë pjesë fizikisht në mbledhjet komunale. Raportet nga firma ligjore ndërkombëtare si Kasoëitz dhe Mishcon de Reya e detajojnë këtë si një rast të hakmarrjes politike të synuar, duke minuar proceset demokratike.
Ironia është therëse: kryetari i bashkisë që u bëri ftesën firmave izraelite tani nuk mund të nënshkruajë lejet e tyre. Për një drejtor ekzekutiv izraelit që synon TEDA-n, kjo është pengesa përfundimtare, qeverisja nga një qelizë, duke penguar ëndrrën e “Tel Avivit Ballkanik”.
Shqipëria zotëron historinë, gjeografinë dhe vullnetin strategjik për t’u bërë partneri kyç i Izraelit në Ballkan. Por vetëm vullneti i mirë nuk do të mjaftojë. “Kombi i Bizneseve të Reja” nuk mund të lulëzojë në një “Komb të Mbyllur” ku mbretëron pasiguria ligjore. Për të nxitur bumin ekonomik, Shqipëria duhet të rivendosë urgjentisht sundimin e ligjit: të normalizojë praktikat para gjyqit, të sigurojë një proces të rregullt ligjor dhe të rivendosë plotësisht udhëheqës si Veliaj. Vetëm atëherë potenciali mund të përkthehet në fitim, duke e shndërruar kurthin e Tiranës në një urë të lulëzuar midis dy kombeve elastike. /Përshtatur nga Jerusalem Post/Pamfleti
