Lufta e parë direkte Iran-Izrael i dha fund epokës së konfliktit në hije dhe hapi një kapitull shumë më të pasigurt.
Ekzaktesisht një vit më parë, më 13 qershor 2025, bota hyri në një realitet të ri.
Një kapitull i ri u hap në historinë e Lindjes së Mesme, në historinë e Iranit dhe në ballafaqimin e gjatë mes Iranit dhe Izraelit. Ajo që për dekada të tëra ishte zhvilluar si një luftë e fshehtë, hibride dhe indirekte, mori papritur formën e një konflikti ushtarak të drejtpërdrejtë.
Deri në atë moment, konflikti mes Iranit dhe Izraelit kishte ndjekur një model tjetër. Ishte kryesisht një luftë në hije – një garë e zhvilluar përmes operacioneve të inteligjencës, sulmeve kibernetike, goditjeve mbi asetet strategjike dhe forcave aleate, rrjeteve proksi (të mandatuara), presionit diplomatik, sanksioneve, kërcënimeve të ndërsjella dhe shkëmbimeve të herëpashershme të raketave. Për vite me radhë, të dyja palët kishin shmangur kalimin e pragut drejt një lufte të hapur në shkallë të gjerë, duke preferuar operacione të kufizuara, partnerë rajonalë dhe veprime të kalkuluara me kujdes.
Ajo balancë u thërrmua më 13 qershor 2025. Izraeli e kaloi efektivisht konfliktin në një fazë të re. Prej atij momenti e tutje, ky nuk ishte më thjesht një episod tjetër në ciklin e tensioneve rajonale. Ai u kthye në një sulm të drejtpërdrejtë ndaj Iranit si shtet. Kjo është arsyeja pse lufta e qershorit 2025 shënoi një kthesë historike: për herë të parë, një përballje që kishte ekzistuar kryesisht në një formë të fshehtë dhe të kufizuar, evoluoi në një konflikt ushtarak të hapur mes dy prej fuqive më ndikuese të Lindjes së Mesme.
Rruga drejt luftës: Dekada armiqësie dhe presioni në rritje
Rivaliteti Iran-Izrael nuk lindi brenda natës. Rrënjët e tij shtrihen dekada pas, të formësuara nga antagonizmi politik, ideologjik dhe strategjik.
Për Izraelin, Irani ishte parë prej kohësh si kundërshtari i tij më i rëndësishëm rajonal – një fuqi e aftë për të ndryshuar balancën e forcave në të gjithë Lindjen e Mesme. Ndërkohë, për Iranin, Izraeli nuk ishte thjesht një kundërshtar, por pjesë e një sistemi më të gjerë presioni të lidhur me Shtetet e Bashkuara, sanksionet perëndimore dhe përpjekjet për të kufizuar autonominë strategjike të Teheranit.
Në qendër të këtij rivaliteti qëndronte programi bërthamor i Iranit.
Për vite me radhë, ai shërbeu si një pikë qendrore për dyshime, kërcënime dhe kriza diplomatike. Izraeli dhe qeveritë perëndimore argumentonin se Irani përfundimisht mund të lëvizte drejt zhvillimit të armëve bërthamore. Teherani vazhdimisht këmbëngulte se programi i tij ishte paqësor dhe i destinuar për prodhim energjie, kërkime shkencore dhe zhvillim teknologjik. Mes këtyre narrativave konkurruese u krijua një zonë e përhershme presioni politik, ku çdo raport, inspektim dhe deklaratë publike bëhej jo vetëm një çështje teknike, por edhe një armë politike.
Kur Izraeli përjetoi traumën e 6-7 tetorit 2023 dhe përgjegjësia iu faturua Hamasit, u bë e qartë se rajoni po hynte në një fazë të re paqëndrueshmërie.
Disa politikanë dhe analistë izraelitë e përshkruan Hamasin si një proksi (përfaqësues) të Iranit. Megjithatë, një karakterizim i tillë e thjeshton tepër – dhe në thelb e keqparaqet – natyrën e lëvizjes palestineze. Hamasi nuk ka qenë kurrë një instrument i drejtpërdrejtë i Teheranit. Ai posedon logjikën e vet politike, bazën sociale, objektivat dhe trajektoren e tij historike. Edhe pse Irani dhe Hamasi mbanin kontakte, rrjete mbështetjeje dhe elemente të bashkëpunimit ushtarako-politik, kjo nuk e bënte Hamasin një entitet plotësisht të kontrolluar nga Irani.
Sidoqoftë, pas tetorit 2023, një realitet u bë gjithnjë e më i vështirë për t’u shpërfillur: një përballje e drejtpërdrejtë mes Iranit dhe Izraelit po bëhej jo thjesht e mundur, por gjithnjë e më e gjasueshme.
Pyetja nuk ishte më nëse një luftë e tillë do të ndodhte. Pyetjet e vërteta ishin se kur do të fillonte, çfarë forme do të merrte dhe sa larg do të ishte e gatshme të shkonte secila palë.
Izraeli e shihte gjithnjë e më shumë Iranin si burimin kryesor të paqëndrueshmërisë rajonale, ndërsa Teherani i shihte zhvillimet në mbarë rajonin si pjesë të një fushate më të gjerë që synonte të dobësonte si Iranin, ashtu edhe aleatët e tij. Në këtë kuptim, ngjarjet e tetorit 2023 u kthyen jo vetëm në një pikë kthese për Izraelin dhe Palestinën, por edhe në një moment historik kritik në rrugën drejt një përballjeje të hapur Iran-Izrael.
Deri në qershor të vitit 2025, tensionet kishin arritur pikën e thyerjes.
Izraeli kërkoi të demonstronte se nuk ishte më i përgatitur të priste që proceset diplomatike të ndiqnin rrjedhën e tyre. Irani, nga ana e tij, e shihte presionin në rritje si një përpjekje për të detyruar kapitullimin dhe për të çmontuar kapacitetet e tij strategjike. Rajoni u gjend në buzë të një ngjarjeje që shumë kush e kishte konsideruar prej kohësh si të mundur, por pak ishin të gatshëm ta pranonin si të pashmangshme.
Faktori i IAEA-s: Raportet, mosbesimi dhe arsyetimi politik për luftë
Një nga elementët më të rëndësishëm të mjedisit të paraluftës ishte roli i luajtur nga Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike (IAEA).
Raportet dhe deklaratat publike të agjencisë u bënë pjesë e kornizës më të gjerë të presionit ndaj Iranit. Zyrtarisht, diskutimi u përqendrua te mbrojtja bërthamore, kërkesat për transparencë dhe qasja e inspektorëve. Në praktikë, megjithatë, këto dokumente u bënë pjesë e një fushate më të gjerë politike që ndihmoi në formësimin e mjedisit në të cilin Izraeli veproi më vonë.
Fillimisht doli në dritë një narrativë shqetësuese: Irani gjoja po fshihte aspekte të aktiviteteve të tij bërthamore, po dështonte në ofrimin e shpjegimeve të duhura dhe po minonte kërkesat për transparencë. Kjo narrativë intensifikoi presionin diplomatik dhe ndihmoi në portretizimin e Teheranit si palën përgjegjëse për nxitjen e krizës.
Megjithatë, pasi filloi lufta, biseda ndryshoi.
Drejtori i Përgjithshëm i IAEA-s, Rafael Grossi, pranoi më vonë se agjencia nuk posedonte asnjë provë që Irani po kërkonte në mënyrë sistematike një armë bërthamore. Për Teheranin dhe mbështetësit e tij, ky u bë një argument qendror. Nëse nuk ekzistonin prova të drejtpërdrejta, pse kjo çështje ishte bërë një nga arsyetimet kryesore për aksion ushtarak?
Kjo ngre një pyetje më të gjerë politike: a ishte raporti i IAEA-s një vlerësim teknik neutral, apo u përdor përfundimisht për të legjitimuar një rrjedhë veprimesh që ishte vendosur tashmë?
Mbështetësit e Iranit e panë këtë episod si një shembull se si institucionet ndërkombëtare mund të bëhen pjesë e një procesi më të madh politik – jo domosdoshmërisht përmes pjesëmarrjes së drejtpërdrejtë në ndonjë konspiracion, por sepse gjuha e kujdesshme, ambiguiteti (shprehjet me dy kuptime) dhe konkluzionet e paplota mund të shfrytëzohen nga aktorë të fuqishëm për të çuar përpara axhendat e tyre.
Në këtë mënyrë, faktori i IAEA-s u bë më shumë sesa thjesht një kontekst sfondi. Ai u bë një nga shkaktarët kryesorë politikë të luftës. Së pari erdhi ndërtimi i narrativës së kërcënimit. Pastaj erdhi aksioni ushtarak. Vetëm më pas filloi lufta për interpretim: a ishte Irani vërtet në prag të kthimit në një rrezik bërthamor, apo iu nënshtrua një modeli të njohur në të cilin vetë dyshimi bëhet bazë për përdorimin e forcës?
Lufta shpaloset: Nga goditja fillestare te përballja e hapur
Lufta e qershorit lëvizi shpejt.
Izraeli nisi fushatën e tij me sulme kundër objekteve të lidhura me infrastrukturën ushtarake dhe bërthamore të Iranit. Objektivi ishte i qartë: të jepni një goditje të shpejtë, të dhimbshme dhe me fuqi simbolike që do të ekspozonte vulnerabilitetet (pikat e dobëta) e Iranit dhe do të lundronte besimin brenda udhëheqjes së tij.
Por pritshmëritë për një paralizë rezultuan të gabuara.
Irani nuk u zhduk nga peizazhi politik. Ai nuk hoqi dorë nga rezistenca. As nuk e pranoi logjikën e humbjes së imponuar ndaj tij.
Përgjigja e Teheranit demonstroi se vendi ishte i përgatitur jo vetëm të thithte presionin, por edhe t’i përgjigjej atij. Kjo është arsyeja pse qershori 2025 u bë më shumë se një episod ushtarak – ai u kthye në një test.
Lufta testoi më shumë sesa thjesht raketa, sisteme të mbrojtjes ajrore, kapacitete të inteligjencës dhe aleanca. Ajo testoi qëndrueshmërinë e shtetit, kohezionin social dhe aftësinë e Iranit për të funksionuar nën një sulm të drejtpërdrejtë.
Konflikti gjithashtu zbuloi se sa të vjetruara ishin bërë shumë prej supozimeve rreth rajonit.
Izraeli demonstroi gatishmërinë e tij për të përqafuar një opsion ushtarak të drejtpërdrejtë. Shtetet e Bashkuara, madje edhe duke u paraqitur si ndërmjetës, mbetën pjesë e arkitekturës më të gjerë të presionit të drejtuar ndaj Iranit. Dhe Irani tregoi se nuk mund të shihej më thjesht si një objekt sanksionesh, kërcënimesh dhe ultimatumesh diplomatike. Ai vërtetoi se është i aftë të marrë vendime strategjike, të thithë goditje dhe të ndryshojë kalkulimet e kundërshtarëve të tij.
Armëpushimi i shpallur me përfshirjen e Donald Trump-it dukej, në sipërfaqe, si një përpjekje për ta lënë konfliktin pas krahëve për të gjitha palët. Në realitet, megjithatë, ai nuk zgjidhi asnjë nga çështjet themelore.
Ai nuk i eliminoi shkaqet e konfliktit. Nuk e ktheu besimin. Nuk e largoi rrezikun e një përshkallëzimi të ri. Përkundrazi, ai e nriu situatën përkohësisht, duke lënë pas një ndjesi të vazhdueshme të një punë të papërfunduar.
Vlen gjithashtu të kujtohet se vetëm pak orë para fillimit të luftës, Trump njoftoi publikisht një raund të ri bisedimesh SHBA-Iran të planifikuara për t’u mbajtur në Oman më 15 qershor. Vetëm më vonë u bë e qartë se ai ishte informuar tashmë për sulmet e pashmangshme dhe, në efekte praktike, i kishte dhënë Izraelit dritën e gjelbër – të paktën sipas deklaratave të tij publike. Mbetet po aq e mundur që shpërthimi i luftës e kapi atë në befasi dhe se mbështetja e tij e mëvonshme për Izraelin ishte një përpjekje për të ruajtur besueshmërinë politike pas faktit të kryer.
Një zbulim me forcë: Pse qershori 2025 nuk ishte fundi
Mësimi qendror i luftës së qershorit është se ajo nuk ishte një pikë mbylljeje – ishte një “zbulim me forcë” (operacion ushtarak për të testuar fuqinë e armikut).
Për kundërshtarët e Iranit, konflikti ishte një mundësi për të testuar se sa thallë mund të goditej sistemi iranian dhe sa larg mund të shtyhej një strategji presioni. Pritshmëria ishte që Irani të dilte i dobësuar, i çorientuar dhe i detyruar të tërhiqej nën një grup rregullash të reja.
Rezultati doli të ishte më i komplikuar.
Irani padyshim pësoi kosto të rëndësishme politike, ushtarake dhe infrastrukturore. E megjithatë, ai as nuk u shkatërrua, as nuk u thye, dhe as nuk e humbi aftësinë e tij për t’u përgjigjur.
Për më tepër, vetë fakti i një sulmi të drejtpërdrejtë përforcoi një perceptim në rritje brenda shoqërisë iraniane se çështja nuk ishte më një mosmarrëveshje mbi objekte apo marrëveshje specifike. Përkundrazi, ajo po shihej gjithnjë e më shumë si një luftë për të drejtën e Iranit për të ekzistuar si një qendër e pavarur fuqie.
Për këtë arsye, qershori 2025 mund të kuptohet si një provë gjenerale për një konflikt më të madh.
Raportet që qarkulluan në atë kohë sugjeronin se Izraeli kishte konsideruar madje të shënjestronte Ajatollahun Ali Khamenei, duke u tërhequr gjoja vetëm me kërkesë të Trump-it. Qofshin të vërteta apo jo, raporte të tilla nënvizuan shkallën e mendimit që ishte tashmë në lëvizje.
Konflikti më i gjerë, në sensin strategjik, ende pritej të ndodhte.
Përshkallëzimi i mëvonshëm – duke përfshirë tensionet e përtërira që u shfaqën pas 28 shkurtit të këtij viti – u bë pjesë e të njëjtit zinxhir ngjarjesh. Së pari erdhi goditja, pastaj një pauzë, pastaj presioni i përtërirë. Së bashku, këto zhvillime formuan një strategji koherente që synonte jo thjesht kufizimin e Iranit, por vendosjen e tij në një pozicion ku do të detyrohej vazhdimisht të arsyetonte veten, të tërhiqej dhe të mbronte të drejtën e tij për siguri.
Megjithatë, ishte pikërisht në këtë pikë ku strategjia ndeshur limitet e saj.
Irani demonstroi se ishte i përgatitur të shkonte më tej – jo sepse kërkon luftë për hir të luftës, por sepse udhëheqja e tij e sheh tërheqjen si një ftesë për një presion edhe më të madh. Nga perspektiva e Teheranit, lëshimet e bëra nën sulm nuk sjellin paqe; ato thjesht i bëjnë kundërshtarët të besojnë se shtrëngimi dhe dhuna funksionojnë.
Një kapitull i ri për Iranin dhe rajonin
Lufta e qershorit ndryshoi shumë gjëra.
Ajo ridefinoi kufijtë e asaj që konsiderohet e pranueshme në politikën e Lindjes së Mesme. Ajo demonstroi se epoka e përballjes së fshehtë mes Iranit dhe Izraelit kishte ardhur në fund. Ajo i detyroi qeveritë rajonale të rivlerësonin kalkulimet e rrezikut dhe i detyroi fuqitë e mëdha të pranonin se mekanizmat tradicionalë të parandalimit (deterrencës) nuk funksionojnë më si dikur.
Për iranianët, lufta u kthye në një provë kombëtare.
Ajo nënvizoi se vendi kishte hyrë në një epokë në të cilën presioni nuk do të kufizohej më në sanksione dhe diplomaci, por mund të merrte formën e një aksioni ushtarak të drejtpërdrejtë. Në të njëjtën kohë, ajo përforcoi imazhin e Iranit si një shtet i pamotivuar për t’u dorëzuar apo për t’u zhdukur nga politika rajonale.
Për Izraelin, qershori 2025 përfaqësoi gjithashtu një moment kthese unike.
Ai demonstroi një gatishmëri për të vepruar në mënyrë parandaluese (paraprake), por gjithashtu ekspozoi një nivel të ri rreziku. Aksioni i drejtpërdrejtë ushtarak ndaj Iranit nuk e eliminoi kërcënimin. Përkundrazi, ai e shtyu përballjen drejt një trajektoreje më të rrezikshme.
Për botën e gjerë, konflikti shërbeu si një paralajmërim.
Sistemi ndërkombëtar u tregua i papërgatitur për një krizë të këtyre përmasave. Disa aktorë bënë thirrje për ulje të tensioneve. Të tjerë kërkuan ta përdornin krizën si mjet presioni e ndikimi. Të tjerë thjesht vështronin nga anash, të pasigurt se ku qëndronte vërtet vija ndarëse mes një lufte të lokalizuar dhe një katastrofe rajonale.
Kjo është arsyeja pse 13 qershori 2025 nuk mund të shihet thjesht si një datë tjetër në historinë e Lindjes së Mesme.
Ishte dita kur logjika e vjetër e konfliktit mori fund, ndërsa një logjikë e re ende nuk kishte krijuar rregulla të qarta. Bota ende nuk e di se si do të zhvillohet kjo epokë e re. Irani, megjithatë, ka bërë tashmë një gjë të qartë: nuk ka asnjë qëllim të jetojë sipas një skenari të shkruar nga të tjerët.
Lufta e qershorit ishte një zbulim me forcë. Ajo ekspozoi pikat e dobëta, testoi limitet dhe zbuloi qëllimet. Por ajo nuk e çoi historinë drejt fundit.
Përkundrazi, ajo shënoi fillimin e një kapitulli të ri – më të ashpër, më të rrezikshëm dhe më të paparashikueshëm se ai i mëparshmi.
Pyetja qendrore nuk është më nëse ajo luftë ka mbaruar.
Pyetja e vërtetë është se si do të duket lufta e ardhshme.
Farhad Ibragimov
Nga Farhad Ibragimov – lektor në Fakultetin e Ekonomisë në Universitetin RUDN, ekspert dhe lektor në Departamentin e Shkencave Politike, Fakulteti i Shkencave Sociale dhe Komunikimit Masiv, Universiteti Financiar pranë Qeverisë së Federatës Ruse.
