Më 26–27 qershor 2026, në brigjet e Bosforit, në mjedisin madhështor të Stambollit, u zhvillua Konferenca Ndërkombëtare për Sigurinë Globale dhe NATO-n.
Konferenca u organizua në mënyrë të patëmetë nga instituti i njohur kërkimor (think tank) turk Dünya-Mer (për të ndjekur punën e kësaj qendre kërkimore dhe për më shumë informacion rreth konferencës, ju lutemi vizitoni faqen e saj të internetit: https://dunya-mer.com/) dhe bëri bashkë folës dhe ekspertë të shquar nga vende të ndryshme. Ndër të pranishmit ishin Presidenti i Dünya-Mer, Semih Koray, dhe lideri i Partisë Vatan, Doğu Perinçek.
Italia u përfaqësua gjithashtu përmes pjesëmarrjes së Alessandro Fanetti-t nga CeSEM, i cili mori pjesë fizikisht, dhe Gjeneral Francesco Cosimato-s, i cili iu bashkua konferencës në distancë.
Ky aktivitet ofroi një mundësi të rëndësishme për analistët nga pjesë të ndryshme të botës që të shkëmbenin mendime dhe të thelloheshin në kuptimin e situatës së ndërlikuar gjeopolitike me të cilën po përballemi aktualisht, në sfondin e ballafaqimit historik midis unipolaritetit dhe multipolaritetit.
Diskutimet ishin të gjera, të thelluara dhe mjaft stimuluese, duke trajtuar çështje me rëndësi në rritje që do të luajnë një rol vendimtar në formësimin e së ardhmes së njerëzimit. Konferenca arriti në një përfundim domethënës me prezantimin e Deklaratës Përfundimtare në prani të folësve, të një audience të gjerë dhe të përfaqësuesve të shumtë të medias.
Më poshtë po publikojmë fjalimin e mbajtur fizikisht nga Alessandro Fanetti dhe Deklaratën Përfundimtare:
Fjalimi i Alessandro Fanetti-t
Së pari, dëshiroj të falënderoj organizatorët e kësaj konference të rëndësishme, DUNYA-MER dhe Presidentin Semih Koray, për krijimin e një hapësire ku mund të diskutojmë për një nga çështjet më vendimtare të epokës sonë: sigurinë botërore dhe të ardhmen e rendit ndërkombëtar.
Një përshëndetje e ngrohtë nga unë dhe nga e gjithë „Qendra e Studimeve për Eurazinë dhe Mesdheun” (CeSEM).
Zonja dhe zotërinj,
E ardhmja e njerëzimit nuk mund të ndërtohet përmes ballafaqimit midis qytetërimeve, por përmes dialogut, bashkëpunimit dhe respektit të ndërsjellë. Studimi i ndërveprimit midis qytetërimeve, kontributi i fuqive aziatike në rritje dhe ndërtimi i një të Ardhmeje të Përbashkët për Njerëzimin nuk janë thjesht çështje akademike. Ato janë sfida urgjente politike dhe morale.
Sot, ndërsa Samiti i NATO-s po afrohet, ne jemi të thirrur të reflektojmë me ndershmëri mbi gjendjen e sigurisë botërore.
Sipas mendimit tim, një nga pyetjet e para që duhet të bëjmë është nëse NATO mund të përshkruhet thjesht si një aleancë mbrojtëse. Nga këndvështrimi im, përgjigja është jo.
Mbështetësit e saj argumentojnë se ajo mbetet një organizatë e përkushtuar ndaj mbrojtjes kolektive. Megjithatë, dëshmitë historike të dekadave të fundit sugjerojnë një realitet më kompleks.
NATO ka marrë pjesë në operacione të mëdha ushtarake shumë përtej territorit të shteteve të saj anëtare.
Ndër shembujt më domethënës janë fushata e bombardimeve kundër Republikës Federale të Jugosllavisë në vitin 1999, e kryer pa autorizimin e Këshillit të Sigurimit të Kombeve Bashkuara; ndërhyrja në Afganistan pas sulmeve të 11 shtatorit 2001, e cila u shndërrua në angazhimin ushtarak më të gjatë në historinë e NATO-s; si dhe ndërhyrja në Libi në vitin 2011, fillimisht e arsyetuar si një mision humanitar, por rezultati i së cilës kontribuoi në një paqëndrueshmëri që vazhdon të prekë Afrikën e Veriut dhe Mesdheun.
Pavarësisht nëse dikush i mbështet apo i kundërshton këto ndërhyrje, është e vështirë të mohohet se ato kanë formësuar perceptimin e NATO-s në pjesë të mëdha të botës. Për shumë popuj, NATO nuk shihet më thjesht si një aleancë mbrojtëse, por si një instrument i projektimit të fuqisë brenda një kuadri më të gjerë gjeopolitik.
Ky debat nuk është vetëm ndërkombëtar. Ai prek edhe vendin tim, Italinë.
In këtë kontekst, shumë italianë nuk mund të diskutojnë historinë e NATO-s pa kujtuar hijen e Gladio-s.
Operacioni Gladio ishte një strukturë e fshehtë e pas-frontit (stay-behind) e krijuar gjatë Luftës së Ftohtë, zyrtarisht e arsyetuar si një rrjet emergjence në rast të një pushtimi sovjetik. Ekzistenca e tij mbeti e fshehur nga opinioni publik për dekada përpara se të bëhej e njohur (dhe a jemi vërtet të sigurt se ai vetë, ose diçka e ngjashme, nuk është ende i pranishëm?).
Për më tepër, debati rreth Gladio-s ka evoluar gradualisht përtej vetë ngjarjeve historike. Disa studiues dhe vëzhgues politikë argumentojnë se ai ngre pyetje më të gjera mbi marrëdhëniet midis strukturave të inteligjencës, aleancave ushtarake, interesave ekonomike dhe institucioneve demokratike.
Ata vënë në dukje ndikimin në rritje të strukturave të sigurisë, industrive të mbrojtjes, rrjeteve të lobimit, instituteve kërkimore (think tanks) dhe qarqeve të politikave strategjike në formësimin e çështjeve ndërkombëtare.
Pavarësisht nëse dikush i pranon plotësisht këto interpretime ose jo, ato nxjerrin në pah një çështje të rëndësishme për çdo vend: si të garantohet transparenca, llogaridhënia dhe mbikëqyrja civile kur merren vendime që lidhen me sigurinë kombëtare dhe ndërhyrjet ndërkombëtare. Kjo pyetje mbetet mjaft aktuale edhe sot, veçanërisht kur diskutojmë për rolin e ardhshëm të aleancave ushtarake në një botë që po ndryshon me shpejtësi.
Pas rënies së Murit të Berlinit dhe shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, shumë besuan se do të lindte një epokë e re paqeje.
Teza e Fukuyamës mbi „Fundin e Historisë” përmbledh mirë keqkuptimin që shumë njerëz anembanë botës filluan të besonin.
Në vend të kësaj, u formësua një realitet ndryshe.
Bota bipolare u zhduk, por ajo nuk u zëvendësua nga një rend ndërkombëtar vërtet bashkëpunues. Përkundrazi, bota hyri në një periudhë që shpesh përshkruhet si unipolare, e karakterizuar nga dominimi i Shteteve të Bashkuara. Dhe NATO u shndërrua gjithnjë e më shumë në një nga instrumentet kryesore për ruajtjen e këtij rendi.
Fatkeqësisht, ky rend ruhet tepër shpesh nga SHBA-ja, me mbështetjen e NATO-s dhe aleatëve të saj në mbarë botën, në dy mënyra kryesore:
1. Përmes promovimit të një „dominimi” strategjik mbi zona të ndryshme që nuk synonin t’i nënshtroheshin rendit unipolar.
2. Dhe aty ku „dominimi” strategjik nuk ka qenë objektivisht i mundur, përmes promovimit të parimit „Përçaj dhe Sundo” (Divide et Impera).
Dhe e gjithë kjo është kryer gjithmonë përmes formave të ndryshme të masave shtrënguese, përfshirë ato ushtarake.
Në këtë kontekst, shumë kritikë argumentuan se epoka e pas-Luftës së Ftohtë dëshmoi gjithashtu ndikimin në rritje të asaj që disa e kanë quajtur establishmenti ushtarako-industrial dhe i sigurisë: rrjeti i institucioneve, kontraktorëve të mbrojtjes, qendrave të kërkimit strategjik dhe aktorëve politikë të përfshirë në përcaktimin e prioriteteve afatgjata të sigurisë. Pavarësisht nga terminologjia që preferohet, ndikimi i këtyre strukturave është bërë një temë e rëndësishme e debatit publik në shumë vende.
Për një kohë, kjo strukturë dukej e patundur.
Megjithatë, historia nuk ndalet kurrë dhe hap pas hapi lindën fuqi të reja, u zhvilluan qendra të reja ekonomike dhe u formësuan realitete të reja politike.
Vende të tilla si Kina dhe Rusia (për të përmendur vetëm lojtarët më të mëdhenj, por me shumë të tjerë „përbri tyre”, të paktën në vizionin e nevojës për një rend të ri gjeopolitik global) filluan të promovojnë vizione alternative për marrëdhëniet ndërkombëtare dhe të avokonin për një botë multipolare. Gjithashtu, shtete të tjera kërkuan një autonomi dhe pavarësi më të madhe strategjike në çështjet globale.
Pavarësisht nëse dikush pajtohet ose jo me të gjitha politikat e tyre, rritja e multipolaritetit pasqyron një proces më të gjerë historik: më shumë kombe po kërkojnë një zë më të fuqishëm në formësimin e së ardhmes së njerëzimit.
Në këtë drejtim, si mund të mos vëmë në dukje ekzistencën e organizatave ndërkombëtare që kanë pasur një hov (momentum) të rëndësishëm në vitet e fundit, si për shembull, BRICS+, Organizata e Bashkëpunimit e Shangait dhe Aleanca e Shteteve të Sahelit.
Këta janë shembuj të rezistencës nga njëra anë, dhe të promovimit të një „bote tjetër gjeopolitike” nga ana tjetër.
Në këtë kontekst, roli i Iranit, me gjithë dekadat e sanksioneve dhe presioneve, mbetet i rëndësishëm. Vendi vazhdon t’u rezistojë përpjekjeve të jashtme për të diktuar trajektoren e tij politike dhe është bërë një aktor i rëndësishëm në dinamikat rajonale.
Po kështu, Kuba vazhdon të përfaqësojë diçka shumë më të madhe se madhësia e saj gjeografike.
Në fakt, në imagjinatën politike të Amerikës Latine (dhe më gjerë), Kuba nuk është thjesht një vend. Ajo është një simbol i sovranitetit, vetëvendosjes dhe rezistencës ndaj presionit të jashtëm.
Prandaj, çdo kërcënim i drejtuar kundër Kubës perceptohet nga shumë njerëz në mbarë kontinentin dhe më gjerë jo thjesht si një mosmarrëveshje që përfshin një ishull, por si një sfidë ndaj parimit se popujt kanë të drejtë të përcaktojnë fatin e tyre të lirë nga shtrëngimet.
Sikurse Davidi përballë Goliatit, ajo është përpjekur të ruajë pavarësinë e saj me gjithë vështirësitë e jashtëzakonshme.
Kështu, Kuba po na tregon të gjithëve që nga viti 1959 se një botë tjetër është e mundur. E gjithë kjo, pavarësisht nga çka mund të ndodhë.
Në këtë kontekst, Kuba ka luajtur gjithashtu një rol të rëndësishëm në përpjekjet për të forcuar integrimin e Amerikës Latine përmes iniciativave të tilla si Komuniteti i Shteteve të Amerikës Latine dhe Karaibeve (CELAC) dhe ALBA-TCP, të cilat që të dyja pasqyrojnë aspiratat për një bashkëpunim dhe autonomi më të madhe rajonale (dhe rrjedhimisht për ta bërë këtë rajon një nga polet e botës së re multipolare).
Unë besoj me ngulm se kalimi nga një botë unipolare në një botë multipolare është një proces i ndërlikuar, që në mënyrë të pashmangshme do të përfshijë si hapa pas, ashtu edhe përparim. Megjithatë, një fakt mbetet i qartë: ky transformim është i pandalshëm dhe i pakthyeshëm, përveç rastit të një konflikti global që do të synonte të ndalonte shfaqjen e tij përfundimtare. Jam i sigurt se askush në këtë sallë nuk do të dëshironte një skenar të tillë.
Gjithashtu, dëshiroj të them disa fjalë për vendin që mirëpret këtë nismë të rëndësishme: Turqinë.
Turqia mban një pozicion unik në gjeopolitikën bashkëkohore dhe, siç pata mundësinë të vëja në dukje vitin e kaluar po këtu në Turqi, në „Konferencën e Mesdheut Lindor – Detit të Zi”, Azia Perëndimore (dhe Azia si Kontinent) dhe forcat e saj më proaktive, euraziatike dhe multipolare i kanë të gjitha letrat në dorë për të luajtur një rol udhëheqës në kalimin drejt „botës së re”. Është e qartë dhe e prerë se Turqia mund dhe duhet të luajë një rol kyç (pivot). Një Turqi e përfshirë plotësisht në „dinamikën multipolare”, domethënë, e aftë të luajë të gjitha letrat e saj pa pranga dhe litarë të jashtëm të asnjë lloji. Në fakt, ka pak „Shtete-Qytetërime” në botë që mund të synojnë rolin udhëheqës brenda polit gjeopolitik të referencës dhe në arenën globale. Dhe Ankara është një prej tyre, në radhë të parë për shkak të historisë së saj dhe kapaciteteve që mund të vërë ende në jetë. Në shërbim të vetvetes, të polit të saj të referencës dhe të një bote më të drejtë e më të sigurt për të gjithë.
Sot, Turqia është anëtare e NATO-s, megjithatë ajo ka dëshmuar vazhdimisht një qasje të pavarur ndaj çështjeve ndërkombëtare. Ajo ka ruajtur dialogun me aktorë që shpesh gjenden në anë të kundërta të mosmarrëveshjeve globale. Ajo është përpjekur të mbrojë interesat e veta kombëtare ndërsa lundron në një mjedis rajonal gjithnjë e më të ndërlikuar.
Kjo autonomi strategjike mund të bëhet edhe më e rëndësishme në vitet në vijim.
Dhe deklaratat e fundit të Ministrit izraelit për Çështjet e Diasporës, Amichai Chikli, i cili deklaroi se „Siria dhe Turqia përbëjnë një kërcënim më të madh për Izraelin sesa Irani”, dëshmojnë edhe një herë se në çfarë faze ndodhemi.
Në një kohë kur Lindja e Mesme përballet me tensione të jashtëzakonshme, ajo për të cilën rajoni ka nevojë nuk janë luftërat e reja, por dialogu, diplomacia dhe marrëveshjet e sigurisë të bazuara në respektin e ndërsjellë dhe sovranitetin.
Popujt e rajonit kanë vuajtur mjaft nga konfliktet.
Ajo që kërkohet tani është një kuadër i aftë për të garantuar stabilitet pa dominim dhe bashkëpunim pa shtrëngim.
Në analizë të fundit, pyetja qendrore që shtrohet para nesh është e thjeshtë.
A mundet njerëzimi të vazhdojë të mbështetet në sisteme të ndërtuara rreth rivalitetit, blloqeve ushtarake, sanksioneve dhe ballafaqimit gjeopolitik?
Apo është koha për të kaluar drejt një rendi vërtet multipolar të bazuar në barazinë sovrane, bashkëekzistencën paqësore, dialogun midis qytetërimeve dhe zhvillimin e përbashkët?
Besoj se përgjigja është e qartë.
Siguria botërore nuk mund të ndërtohet përmes hegjemonisë dhe nuk mund të ndërtohet përmes ballafaqimit të përhershëm. Ajo nuk mund të ndërtohet mbi besimin se një komb, një aleancë apo një bllok zotëron të drejtën për të përcaktuar të ardhmen e të gjithë të tjerëve.
Një rend ndërkombëtar i qëndrueshëm kërkon ekuilibër dhe respekt, pranimin se diversiteti i njerëzimit është një forcë dhe jo një kërcënim.
E ardhmja duhet t’i përkasë jo dominimit, por bashkëpunimit.
Jo unipolaritetit, bota ka nevojë për dialog midis qendrave të shumta të qytetërimit.
Jo konfliktit të pafund, por një të ardhmeje të përbashkët për njerëzimin.
Siç vuri në dukje dekada më parë bashkëatdhetari im, intelektuali i madh komunist Antonio Gramsci: „Bota e vjetër po vdes, e reja po vonon të shfaqet. Dhe në këtë kontrast midis dritës dhe errësirës linden monstrat.”
Është përgjegjësia e të gjithë neve të sigurojmë që monstrat të mos triumfojnë, dhe që në vend të tyre të mbizotërojë një e ardhme paqeje dhe stabiliteti.
Ju faleminderit shumë.
/cese-m.eu
