Nga Geoffrey Cain, SPECTATOR
Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli vranë Ajatollah Khamenein, dhe projekti dhjetëvjeçar i Xi Jinping, për të ndërtuar një alternativë ndaj rendit botëror të udhëhequr nga Amerika, vdiq bashkë me të.
Për vite me radhë, Pekini ndërtoi në heshtje një rrjet diktaturash dhe shtetesh klienteliste të projektuara për të zbutur fuqinë amerikane. Irani e furnizonte Kinën me naftë të lirë dhe e mbante Uashingtonin të zhytur në Lindjen e Mesme. Rusia zhvillonte luftë kundër Ukrainës me mbështetje materiale nga Kina, një bast që supozohej të forconte një bosht të fuqishëm anti-perëndimor, por që në vend të kësaj e ka shtyrë Moskën drejt varësisë nga Pekini. Milicitë rajonale, nga Libani deri në Gaza, shtonin aq kaos sa të pengonin Uashingtonin të përqendrohej te Kina. Partia Komuniste Kineze (CCP) mbështeste edhe Venezuelën e Nicolas Maduros, ndërkohë që ajo kanalizonte narkotikë dhe probleme të tjera drejt Amerikës.
Tani, ky rrjet ka pësuar një goditje aq të rëndë, sa asnjë marrëveshje tregtare – pavarësisht se sa sojë pranon të blejë Kina nga SHBA, apo sa avionë Boeing porosit – nuk mund ta fshehë shkatërrimin. Dhe në fund të këtij muaji, Xi duhet të ulet përballë Donald Trump, njeriut që dha dritën jeshile për goditjen ndaj Ajatollahut në Teheran dhe kapjen e Maduros në Karakas.
Trump fluturon drejt Pekinit më 31 mars për tre ditë bisedime. Do të jetë vizita e parë e një presidenti amerikan që nga viti 2017. Samiti ishte projektuar për të zgjatur armëpushimin njëvjeçar tregtar që të dyja palët arritën tetorin e kaluar, me tarifat më të ulëta, blerjen e sojës dhe përplasjen mbi metalet e rralla dhe eksportet e çipave. Të dyja palët kishin javë që përgatiteshin. Pastaj Khamenei u vra dhe gjithçka tjetër u bë dytësore.
Kina është blerësi më i madh i naftës iraniane në botë. Ajo importon më shumë se 70 për qind të naftës që konsumon, dhe Irani ka qenë një nga furnizuesit e saj më të lirë. Vdekja e Khameneit i hedh në dyshim kushtet e këtij marrëveshjeje dhe SHBA tani po kërcënon me tarifa çdo vend që tregton me Teheranin. Pekini nuk ka gjetur ende një përgjigje të qartë.
Kam kaluar pjesën më të madhe të dekadës së fundit duke parë këtë rrjet të marrë formë, duke raportuar nga Koreja e Veriut, Kina, Turqia, Rusia dhe Ukraina ndërsa arkitektura e tij rritej. Kam ecur në rrugët e Kashgarit duke dokumentuar një shtet mbikëqyrjeje që ndërtohej në kohë reale dhe jam ulur me të mërguar ujgurë në Stamboll që më treguan si ishte të jetoje brenda tij.
Xi ndërtoi një koalicion – të lirshëm, transaksional dhe të mohueshëm – që do t’i jepte Kinës thellësi strategjike nëse ndonjëherë do t’i duhej të përballonte presionin serioz amerikan. Fjalinë që dëgjoja vazhdimisht kur isha në Kinë, dhe që e lexoj ende sot në burimet e Partisë Komuniste Kineze (CCP), është se Perëndimi është në rënie. Xi e ndërtoi politikën e tij të jashtme mbi këtë premisë.
Sipas shumicës së treguesve të dukshëm, ai po ia dilte. Tregtia mes Kinës dhe Rusisë arriti një rekord prej 245 miliardë dollarësh në vitin 2024, dhe Pekini po e furnizonte Moskën me mikroelektronikë dhe komponentë për dronë që mbanin në funksion makinerinë ruse të luftës. Pekini tejkaloi Perëndimin e bashkuar si partneri më i madh tregtar i shteteve të naftës në Gjirin Persik, një zonë që për shumë kohë ishte sferë ndikimi amerikane. Kudo që shikonte Xi, sistemi dukej se po transformohej në favor të tij.
Por, ndërsa shifrat e tregtisë rriteshin, themelet nën to po dobësoheshin. Pushtimi rus i Ukrainës katër vjet më parë i ka kushtuar Rusisë më shumë se një milion viktima ushtarake sipas shumicës së vlerësimeve të besueshme – humbje në një shkallë të paparë në luftërat europiane që nga Lufta e Dytë Botërore. Moska ka kaluar nga një partner që mund të projektonte fuqi, në një të varur që mbijeton nga vullneti i mirë i Kinës. Milicitë rajonale të Iranit u shkatërruan: Hassan Nasrallah, sekretari i përgjithshëm i Hezbollahut, si dhe Yahya Sinwar dhe Ismail Haniyeh të Hamasit u vranë si përgjigje ndaj tmerrit të 7 tetorit. Diktatori i Sirisë, Bashar al-Assad, u rrëzua. Dhe tani Khamenei, nyja qendrore e shtetit revolucionar të Teheranit, është i vdekur.
Asnjë nga këta figura nuk ishte aset kinez në kuptimin e drejtpërdrejtë. Megjithatë secili ishte i dobishëm për Pekinin, një figurë në tabelë që e mbante Perëndimin të shpërqendruar dhe të paqëndrueshëm. Një nga një, ata po eliminoheshin.
Le të fillojmë me paratë, sepse ato tregojnë sa pak pagoi në të vërtetë Pekini për ndikimin që po humb tani. Partneriteti 25-vjeçar i Kinës me Teheranin, i nënshkruar me shumë bujë në vitin 2021, premtonte 400 miliardë dollarë investime. Pothuajse asnjë nga këto para nuk mbërriti, sepse nuk ishte e nevojshme.
Ajo që Kina mori nga Irani ishte nafta: mesatarisht pothuajse 1.4 milion fuçi në ditë në vitet 2024 dhe 2025, sipas të dhënave të ndjekjes së tankerëve nga firma e mallrave Kpler, shpesh të blera me 8 deri në 10 dollarë për fuçi nën çmimin e tregut, përmes një flote “hije” që operonte jashtë sanksioneve perëndimore.
Tani Xi përballet me një problem nga i cili nuk mund të dalë thjesht me fjalë. Zëdhënësja e Ministrisë së Jashtme, Mao Ning, e quajti vrasjen një “shkelje të rëndë të sovranitetit dhe sigurisë së Iranit”. Por shtetet e Gjirit po shikojnë çfarë bën Pekini, jo çfarë thotë. Dhe deri tani Pekini nuk i ka ofruar Teheranit asnjë mbështetje materiale, as armë, asgjë që do t’i kushtonte Kinës.
Vetë shpenzimet e Pekinit tregojnë se cilën anë ka zgjedhur. Vitin e kaluar, Irani mori pothuajse zero investime nga ‘Belt and Road’, programi kryesor i Pekinit për ndërtimin e infrastrukturës dhe blerjen e ndikimit jashtë vendit. Arabia Saudite mori gati 20 miliardë dollarë kontrata. Xi nuk mund ta thotë këtë me zë të lartë, por paratë janë zhvendosur drejt Riadit dhe Teherani po merr shumë pak prej tyre.
Leximi optimist është se Pekini thjesht po përmirëson pozicionin e vet, duke zëvendësuar Iranin me partnerë më të pasur në Gjirin Persik. Ka diçka të vërtetë në këtë. Marrëdhëniet gjithnjë e më të thella të Kinës me Arabinë Saudite, Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Gjirin në përgjithësi janë reale dhe po përshpejtohen.
Ajo që Xi ka humbur është më e vështirë për t’u zëvendësuar sesa një partner tregtar. Irani e mbante Uashingtonin të lidhur në Lindjen e Mesme, duke e penguar të përqendrohej te Kina. Kjo ishte jashtëzakonisht e dobishme dhe Pekinit pothuajse nuk i kushtonte asgjë.
Kjo na kthen te dhoma në Pekin ku Xi dhe Trump do të ulen përballë njëri-tjetrit.
Mendimi konvencional është se Trump mbërrin i dobësuar. Gjykata e Lartë rrëzoi tarifat e tij emergjente më 20 shkurt, duke vendosur se presidenti nuk ka fuqinë t’i vendosë ato. Mallrat kineze ende përballen me tarifa të larta sipas ligjeve të tjera tregtare, por aftësia e Trump për t’i rritur ato sipas dëshirës është zhdukur.
Por kjo analizë nuk merr parasysh se çfarë ka bërë goditja ndaj Iranit me atmosferën e bisedimeve. Trump hyn në Pekin si presidenti që miratoi vrasjen e liderit suprem të një prej partnerëve më të rëndësishëm të Kinës.
Çfarëdo leverdie që humbi në Gjykatën e Lartë, ai e rikuperoi me goditjen ndaj Iranit. Kërcënimi i tij për tarifa 25 për qind ndaj çdo vendi që bën biznes me Iranin, i vendos importet e naftës së Kinës drejtpërdrejt në shënjestër. Ai hyn në samit me dorën më të fortë – dhe Xi e di këtë.
Siç më tha Zineb Riboua, studiuese në ‘Hudson Institute’, që ndjek gjurmën ushtarake të Pekinit në Lindjen e Mesme dhe Afrikë, Xi do të përpiqet të “përcjellë një imazh të një Kine të fortë, por strategjia e tyre e madhe nuk po funksionon ashtu siç do të dëshironin”.
Xi mbërrin i rrethuar nga problemet në çdo front. Ai nuk mund ta mbrojë Iranin pa larguar shtetet e Gjirit. Nuk mund ta braktisë Iranin pa u dukur i dobët për anëtarët e mbetur të koalicionit që kaloi një dekadë duke ndërtuar. Ai ka nevojë për një marrëveshje tregtare për të stabilizuar ekonominë e Kinës, e cila po ngadalësohet shumë më shpejt sesa pranon Pekini. Shifrat zyrtare pretendojnë 5 për qind rritje, por Rhodium Group, një firmë kërkimore e pavarur e cituar gjerësisht, e vendos shifrën reale më afër 2.5 deri në 3 për qind. Ai ka nevojë për një Trump në humor bujar.
Dëmi më i thellë, megjithatë, është diçka që Xi nuk mund ta pranojë: çfarë do të thotë humbja e Iranit për Tajvanin.
Shumica e analistëve mendojnë për një pushtim kinez të Tajvanit në terma ushtarakë. A mund të zbresin forcat e Pekinit atje dhe të marrin ishullin? Por pushtimi i Tajvanit do të shkaktonte gjithashtu sanksione perëndimore shumë më të rënda se çdo gjë e imponuar ndaj Rusisë. Dhe pas asaj që i ndodhi Khameneit, Pekini e di se përshkallëzimi nuk përfundon vetëm me sanksione. Për t’i mbijetuar kësaj, Kina ka nevojë për vende të gatshme t’i shesin naftë “jashtë librave”, t’i ndihmojnë të lëvizë para përtej bankave perëndimore dhe t’i sigurojnë mbulim politik. Irani dhe Rusia supozohej të ishin ato vende.
Kina mund të pushtojë ende Tajvanin, por jo me besimin se Partia Komuniste Kineze do t’i mbijetonte pasojave. Disa do të argumentojnë se kjo e bën Xi më të rrezikshëm, se një udhëheqës që sheh opsionet e tij të pakësohen mund të veprojë përpara se ato të zhduken. Por gjithçka që ai po bën tregon të kundërtën. Ai po forcon ekonominë e tij, nuk po përgatitet për luftë.
Samiti do të zhvillohet në gjuhën e tregtisë. Irani do të rëndojë mbi çdo sesion, por mos prisni ta shihni këtë në komunikatat zyrtare. Çdo qeveri nga Tokio deri në Riad do të lexojë mesazhin e fshehtë.
Xi do të ulet përballë Trump dhe do të flasë në gjuhën e një Kine të fortë dhe në ngritje. Por imazhi nuk është më realiteti./syri
